Örmon resurslari

Örmon resurslari — tabiat resurslarining eng muhim turlaridan biri; mamlakat hududidagi örmon (yoğoç) zaxiralari, yemxaşak, ovçilik resurslari, yovvoyi ösimliklarning mevalari, dorivor ösimliklar va boşqalarni öz içiga oladi. 20-asrning 80-y.laridagi ma'lumotlarga köra, Yer şarida quruqlikning 30% ni örmonlar taşkil etadi. Jahon böyiça umumiy örmon yerlari maydoni 4 mlrd.ga, şundan yalpi örmonzorlar 3 mlrd.ga; jami yoğoç zaxirasi 356,7 mlrd. m3, har yili tayyorlanadigan yoğoç miqdori 3 mlrd. m3 dan köproq. Örmonlarda yoğoçlarning yillik ösişi 3,2 mlrd. m3 ni taşkil etadi. Lotin Amerikasi yoğoç zaxiralarining köpligi jihatidan qit'alar içida 1 örinda turadi. Rossiya, AQŞ, Kanada va Braziliya yirik Ö.r. ga ega. Ö.r.ning asosiy qimmatli mahsuloti — bu sanoat va qurilişning köpgina tarmoqlarida işlatiladigan, örmon daraxtlarini kesib tayyorlanadigan yoğoçdir. Ö.r.dan sanoat usulida foydalanişda undagi daraxtlarning tur tarkibi katta ahamiyatga ega. Örmon sanoatida yoğoçi yuqori sifatli bölgan ignabargli, yumşoq bargli va qattiq bargli daraxt turlari qöp işlatiladi, yumşoq bargli turlari (qayin, toğterak, olxa va boşqalar)dan kam foydalaniladi. Yuqori sifatli qayin daraxtlari faqat faner, mebel kabilarni tayyorlaşda işlatiladi. Ö.r.ning daraxtlardan boşqa boyliklaridan muhimlari oziq-ovqat resurslari, yemxaşak resurslari (piçanzor, yaylovlar)dir. Özbekiston örmonlarining muhim ekologik va himoya xususiyatiga ega ekanligi va yoğoç zaxirasining kamligi (12 mln. m3) sababli sanoat asosida yoğoç kesiş işlari olib borilmaydi. Hoz.da farmakologiya sanoatida işlab çiqarilayotgan tibbiyot preparatlarining 40% dan oşiqroği örmon daraxtlari va butalar pöstloği, bargi, mevalari, turli ötlarning ildizidan tayyorlanmoqda. Respublikada 22 ta örmon xöjaligi va 8 ta dorivor ösimliklar yetiştirişga ixtisoslaşgan xöjaliklarda 15 turdan ortiq şifobaxş ösimliklar (polpola, anzur piyoz, moyçeçak, totim, arslonquyruq, böyimodaron va boşqalar) ekib köpaytiriladi. Har yili mazkur xöjaliklarda 450—500 t dan ziyod dorivor ösimliklar xom aşyosi tayyorlab, iste'molçilarga yetkazib beriladi. Kesilgan örmonlarga daraxtlar ekiş, yangi örmonzorlar barpo etiş Ö.r.ni qayta tiklaşning samarali usuli bölib, örmonlarda ulardan uzoq muddat samarali foydalanişni ta'minlaydi. Örmonlarning oziq-ovqat resurslariga qöziqorin, mevalar, yonğoqlar, iste'mol qilinadigan ötlar, ildizmevalar, yovvoyi hayvonlar va ovlanadigan quşlar, şuningdek, asalari mahsulotlari, ozuqabop yemxaşak resurslariga tayyorlanadigan piçan, har xil ötlar, hayvonlar iste'mol qiladigan mevalar kiradi. Örmon asalariçilikkl rivojlantiriş, turli hayvonlar va quşlarning yaşaşi, oziqlanişi, köpayişi uçun qulay muhitdir.

Abduşukur Xonazarov.