Orol çöli
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 227–228-b. — ziyouz.com
Orol çöli — dunyodagi eng yoş çul. Örta Osiyoda suğorişning tez sur'atlarda rivojlanişi munosabati b-n Orol dengiziga quyilayotgan Amudaryo va Sirdaryo suv xdjmining kamayib borişi va tabiiy buğlanişning yuqoriligi tufayli Orol dengizining 40 ming km2 dan ziyod qismi quruklikka aylanişi natijasida 20-a. oxirida vujudga kelgan. Quruqlik tipik qum-şörxokli çöl xususiyatiga ega. Çöl yer yuzasi Orol dengizining markaziy qismiga nişab tekislik bölib, unda, asosan, eol relyef şakllari (döng-barxan qumlari, bal. 0,5 — 4m) va şörxoklar tarqalgan. Çöl delta, dengiz va köl şaroitlarida hosil bölgan qumşağal, qum, qumoq, loylardan taşkil topgan. Subtropik kenglikda joylaşgan, iklimi keskin kontinental. Yillik örtaça t-ra 9,6°, yanv.niki —7°, iyulniki 25,7°, yillik yoğin 88 mm. Grunt suvlarining çuq. 7—10 m, minerallaşuvi 30— 80 g/l. Çölda, asosan, taqirsimon qoldiq şörxoklar hosil bölgan. Ösimligi siyrak, eol qum relyefi mavjud yerlarda qora saksovul, çerkez, yulğun, şöralar, taqirsimon qoldiq şörxokli yerlarda yulğun, sarsazan, şöralar tarqalgan. Çölda uning atrofidagi hududlardan kirib kelgan hayvonlar (asosan, kemiruvçilar) yaşaydi. Jan. qismida sanoat ahamiyatiga ega bölgan sulfat tuzlar, tabiiy gaz kabi foydali qazilma konlari oçilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОРОЛ ЧЎЛИ — дунёдаги энг ёш чул. Ўрта Осиёда суғоришнинг тез суръатларда ривожланиши муносабати б-н Орол денгизига қуйилаётган Амударё ва Сирдарё сув хджмининг камайиб бориши ва табиий буғланишнинг юқорилиги туфайли Орол денгизининг 40 минг км2 дан зиёд қисми қурукликка айланиши натижасида 20-а. охирида вужудга келган. Қуруқлик типик қум-шўрхокли чўл хусусиятига эга. Чўл ер юзаси Орол денгизининг марказий қисмига нишаб текислик бўлиб, унда, асосан, эол рельеф шакллари (дўнг-бархан қумлари, бал. 0,5 — 4м) ва шўрхоклар тарқалган. Чўл дельта, денгиз ва кўл шароитларида ҳосил бўлган қумшағал, қум, қумоқ, лойлардан ташкил топган. Субтропик кенгликда жойлашган, иклими кескин континентал. Йиллик ўртача т-ра 9,6°, янв.ники —7°, июлники 25,7°, йиллик ёғин 88 мм. Грунт сувларининг чуқ. 7—10 м, минераллашуви 30— 80 г/л. Чўлда, асосан, тақирсимон қолдиқ шўрхоклар ҳосил бўлган. Ўсимлиги сийрак, эол қум рельефи мавжуд ерларда қора саксовул, черкез, юлғун, шўралар, тақирсимон қолдиқ шўрхокли ерларда юлғун, сарсазан, шўралар тарқалган. Чўлда унинг атрофидаги ҳудудлардан кириб келган ҳайвонлар (асосан, кемирувчилар) яшайди. Жан. қисмида саноат аҳамиятига эга бўлган сульфат тузлар, табиий газ каби фойдали қазилма конлари очилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.