Orolböyi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 228-b. — ziyouz.com
Orolböyi OROLBÖYI, Quyi Amudaryo murakkab tabiiy geografik hudud. Ma'muriy jihatdan Özbekiston va Qozoğiston hududlarida. Uning ğarbida Ustyurt platosi çinklari, şim.da Katta va Kiçik Börsiq qumliklari, şim.-şarqida Orolböyi Qoraqumi, şarqda Sirdaryo deltasi, jan.-şarqida Qizilqum çölining şim. qismi, jan.da esa Amudaryoning hoz. deltasi joylaşgan. Orol dengizi şim.-şarqiy va jan. qismlarida suv sathining pasayişi natijasida vujudga kelgan hududlar (Orolqum) mavjud.
Orol dengizi çökmasi yuqori neogenning oxiri (pliotsen)da tarkib topgan. Geologlarning fikriça, öşa davrda Möynoq ya.o. — Vozrojdeniye — Borsakelmas orollari böylab meridianal yönalişda Ustyurt çinkining vujudga kelişi boşlangan. Orol çökmasini birinçi marta yuqori pliotsenda, Kaspiyning Oqçağil transgressiyasi davrida suv bosgan. Oqçağilning köldengiz yotqiziklari (mergel, gil, qum, qumtoşlar) O.dagi Qöşxonatov va Beltov balandliklarida saqlangan. Kaspiyning apşeron transgressiyasi davrida Orol çökmasini ikkinçi marta suv bosgan, uning yotqiziqlari (qalin qum-gil) Amudaryo deltasida törtlamçi davr yotqiziqlari ostida mavjud. Örta törtlamçi davrda Amudaryo şim. tomonga buriladi. 2-ming yillikning ikkinçi yarmidan Amudaryo Orol çökmasiga quyilgan va daryoning hoz. yoki Orol deltasi tarkib topib, natijada harakatdagi qumlar (barxanlar), ba'zi joylarda döng va kiçik marzali qum şakllari hosil bölişi boşlangan. Öşa davrda Amudaryoning Oqçadaryo deltasi vujudga kelgan. U şim. va şim.-şarkda Sirdaryoning qad. Janadaryo deltasi b-n birlaşgan. Hoz. u yerda qum relyef şakllari pliotsenning gil, qumtoş, mergel, toğ jinslaridan taşkil topgan qoldiq balandliklar (Buzgul — 95 m, Uçtagan — 414 m, Jomontov — 102 m va b.) bor.
Amudaryoning hoz. delta yuzasi daryoning köplab eski va yangi özanlari b-n murakkablaşgan. Deltada qoddiq denudatsion balandliklar: Beltov (142 m), Quşxonatov (138 m), Qiziljar (118 m), Möynoq (86 m) va b. mavjud. O.ning jan. qismida kişda havo t-rasi —7,6, —8,8°, yozi issiq, iyulning örtaça t-rasi 25,9°, 28,3°, yillik yoğin 75— 120 mm. Oxirgi yillarda Orol dengiziga quyiladigan suv miqdori juda ka-maygan, ba'zi yillar yezda Taxiatoşdan quyida suv butunlay bölmaydi.
Natijada köplab köllar qurib qoldi. Tuproq qoplamining xususiyatlari ham özgardi, grunt suvlarining sathi pasaydi, şörxokzorlar maydoni keskin kengaydi, çöllaşişning kuçayişi sababli töqaylarning asosiy kis-mi quridi. Qamişzor, töqay örnida endilikda yulgunzorlar, bir yillik şöralar tarkib topgan. Ösimliklarning degradatsiyasi kuçayişi b-n yaylovlar mahsuddorligi, hayvonlar turi va soni kamayib ketdi. Oqibatda, uşbu hududda bir-biri b-n boğliq bölgan geoekologik muammolar vujudga keldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОРОЛБЎЙИ, Қуйи Амударё мураккаб табиий географик ҳудуд. Маъмурий жиҳатдан Ўзбекистон ва Қозоғистон ҳудудларида. Унинг ғарбида Устюрт платоси чинклари, шим.да Катта ва Кичик Бўрсиқ қумликлари, шим.-шарқида Оролбўйи Қорақуми, шарқда Сирдарё дельтаси, жан.-шарқида Қизилқум чўлининг шим. қисми, жан.да эса Амударёнинг ҳоз. дельтаси жойлашган. Орол денгизи шим.-шарқий ва жан. қисмларида сув сатҳининг пасайиши натижасида вужудга келган ҳудудлар (Оролқум) мавжуд.
Орол денгизи чўкмаси юқори неогеннинг охири (плиоцен)да таркиб топган. Геологларнинг фикрича, ўша даврда Мўйноқ я.о. — Возрождение — Борсакелмас ороллари бўйлаб меридианал йўналишда Устюрт чинкининг вужудга келиши бошланган. Орол чўкмасини биринчи марта юқори плиоценда, Каспийнинг Оқчағил трансгрессияси даврида сув босган. Оқчағилнинг кўлденгиз ётқизиклари (мергель, гил, қум, қумтошлар) О.даги Қўшхонатов ва Белтов баландликларида сақланган. Каспийнинг апшерон трансгрессияси даврида Орол чўкмасини иккинчи марта сув босган, унинг ётқизиқлари (қалин қум-гил) Амударё дельтасида тўртламчи давр ётқизиқлари остида мавжуд. Ўрта тўртламчи даврда Амударё шим. томонга бурилади. 2-минг йилликнинг иккинчи ярмидан Амударё Орол чўкмасига қуйилган ва дарёнинг ҳоз. ёки Орол дельтаси таркиб топиб, натижада ҳаракатдаги қумлар (барханлар), баъзи жойларда дўнг ва кичик марзали қум шакллари ҳосил бўлиши бошланган. Ўша даврда Амударёнинг Оқчадарё дельтаси вужудга келган. У шим. ва шим.-шаркда Сирдарёнинг қад. Жанадарё дельтаси б-н бирлашган. Ҳоз. у ерда қум рельеф шакллари плиоценнинг гил, қумтош, мергель, тоғ жинсларидан ташкил топган қолдиқ баландликлар (Бузгул — 95 м, Учтаган — 414 м, Жомонтов — 102 м ва б.) бор.
Амударёнинг ҳоз. дельта юзаси дарёнинг кўплаб эски ва янги ўзанлари б-н мураккаблашган. Дельтада қоддиқ денудацион баландликлар: Белтов (142 м), Қушхонатов (138 м), Қизилжар (118 м), Мўйноқ (86 м) ва б. мавжуд. О.нинг жан. қисмида кишда ҳаво т-раси —7,6, —8,8°, ёзи иссиқ, июлнинг ўртача т-раси 25,9°, 28,3°, йиллик ёғин 75— 120 мм. Охирги йилларда Орол денгизига қуйиладиган сув миқдори жуда ка-майган, баъзи йиллар езда Тахиатошдан қуйида сув бутунлай бўлмайди.
Натижада кўплаб кўллар қуриб қолди. Тупроқ қопламининг хусусиятлари ҳам ўзгарди, грунт сувларининг сатҳи пасайди, шўрхокзорлар майдони кескин кенгайди, чўллашишнинг кучайиши сабабли тўқайларнинг асосий кис-ми қуриди. Қамишзор, тўқай ўрнида эндиликда юлгунзорлар, бир йиллик шўралар таркиб топган. Ўсимликларнинг деградацияси кучайиши б-н яйловлар маҳсуддорлиги, ҳайвонлар тури ва сони камайиб кетди. Оқибатда, ушбу ҳудудда бир-бири б-н боғлиқ бўлган геоэкологик муаммолар вужудга келди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.