Örta Osiyo
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 162–165-b. — ziyouz.com
Örta Osiyo — Yevrosiyo materigining örta qismida, ğarbda Kaspiy dengizi qirgoqlaridan şarqda Xitoy çegarasigaça, şim.da Ğarbiy Sibir tekisligidan, jan.da Nişopur, Safedköh va Hindukuş toğlarigaça çözilgan yirik tabiiy geografik ölka. U materik içkarisida, Atlantika okeanidan 4 ming km, Şim. Muz okeanidan 2,5 ming km, Tinç okeandan 5,5 ming km va Hind okeanidan 1 ming km ga yaqin masofada joylaşgan, suvlari okeanlarga çiqib keta olmaydigan berk havzadan iborat. Ö.O. hududi örta asrlarda, Turon arab manbalarida Movarounnahr, 19-asr ning 2-yarmi va 20-asr boşlarida (1924—25 ylarda ötkazilgan milliy davlat çegaralanişigaça) Turkiston deb atalgan, keyinçalik Ö.O. deb ataladigan böldi.
Ölkaning ğarbiy çegarasi Elburs toğining 54° 15' şq.u. qismidan boşlanib, Kaspiy dengizining şarqiy qirğoği orqali Manğişloq qöltiğigaça, undan Ustyurtning şim.ğarbiy çinki böylab, Dönğiztov, Çoğray platosi, Çöçqa va Muğojar toğlari şarqiy etagi orqali ötib, 58° şq.u. va 48° şahrik.ga borgandan keyin şim. ga buriladi va Jetiğara şahri gaça, undan keyin Qöstanay şahri orqali Ayritovgaça boradi. Söngra Qozoğiston past toğlarining şim. çegarasi böylab şarq va jan. şarq tomon davom etib, Qozoğiston — XXR çegarasiga tutaşadi. Şarqiy çegara esa Savr, Şarqiy Junğariya, Junğariya, Boroxoro, Iren — Xabirga, Qarat, Holiqtoğ tizmalari suvayirğiçlari, Xontangri toğ tuguni, Qaqşal, Otboşi tizmalari suvayirğiçlari orqali ötib, Farğona tizmasiga kelib tutaşadi, söngra Olay tizmasining şarqiy çekkasi va Sariqöl tizmasi suvayirğiçi böylab ötib, Hindukuş toğlariga tutaşadi. Bu yerda, Muztoğdan boşlab ğarbga tomon jan. çegara boşlanadi va Hindukuş, Safedköh, Nişopur tizmalari suvayirğiçlari böylab ötib, Elburs toği orqali Kaspiy dengizining jan.şarqiy çekka sohiliga kelib tutaşadi. Ö.O. yirik geosistema sifatida (mayd. 3300 ming km2 çamasida) Qozoğistonning kattagina qismini, Özbekiston, Qirğiziston, Tojikiston, Turkmaniston, qisman Xitoy hududlari, hamda Afğoniston va Eronning Amudaryo havzasiga qaraşli qismini öz içiga oladi. Ö.O. ning qöşni tabiiy ölkalaridan farqlantirib turuvçi öziga xos bir qança belgilari mavjud. Bular: 1) Yevrosiyo materigida tutgan örnining öziga xosligi, ya'ni materikning içkarisida, okeanlardan uzoqdan joylaşganligi; 2) ölkaning berk havzadan iborat ekanligi, ya'ni bu yerda şakllangan asosiy oqimning taşqi dengiz, okeanlarga çiqib keta olmasligi va ölkaning eroziya bazisi hisoblangan Kaspiy, Orol, Balxaş, Issiqköl kabi içki havzalarga quyilişi; 3) Yer yuzasining öziga xosligi, ya'ni ölkaning şim., şim.ğarbiy katta qismi tekisliklardan, şarqiy va jan. qismi toğliklardan iboratligi; 4) tabiiy şaroitida içki tafovutlarning kattaligi, ya'ni tabiatining barça komponentlari ölkaning turli qismlarida keskin farq qilişi; 5) öziga xos gorizontal tabiiy zonalarning mavjudligi va ularga mos balandlik mintaqalarining rivojlanganligidir. Bu ölkada ösimliksiz köçma qumlar, ötiş qiyin bölgan çakalakzor örmonlar, ekinzor va boğlardan iborat vohalarni köriş mumkin; 6) ekologik şaroitiga köra ham berk ölka, bu tabiatdan foydalanişda ehtiyotkorlikni talab etadi.
Örganiliş tarixi. Ö.O.ning tabiati, xöjaligi, şaharlari, xalqlariga oid dastlabki geografik ma'lumotlar Gerodot (mil.av. 5-asr), KvIn-t Kursiy Ruf, Strabon (mil.av. 2-asr) kabi Yunoniston, şuningdek, Xitoy olimlarining asarlarida uçraydi. Bu ma'lumotlar birmunça çeklangan, ba'zan çala va xatoliklari bölsa ham, keyingi, ya'ni örta asrlardagi geografik bilimlarga zamin bölib xizmat qildi. Ö.O. haqidagi geografik bilimlar 9—12-asrlarda keng rivojlandi. Bunda Muhammad Xorazmiy, Ahmad Farğoniy, Ahmad asSaraxsiy (9-asr), Jayhoniy, Abu Zayd Balxiy (10-asr), Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Nosir Xisrav, Mahmud Koşğariy (11-asr), AlXarakiy, Abulqosim Zamaxşariy, Sa'moniy va boşqalar mahalliy olimlarning xizmatlari katta böldi. «Hudud ulolam» (10-asr) maşhur asari ham şu davrda yozildi. Ö.O. tabiiy geografiyasiga oid ma'lumotlar 9—12-asrlarda yaşagan sayyoh olimlar Ibn Xurdodbeh, Ibn alFaqih, Ibn Rusta, alMuqaddasiy, alMas'udiy, Ibn Fadlon, Istaxriy, Ibn Havqal kabilarning asarlarida ham uçraydi. Ö.O. ga oid geografik bilimlar 13—17-asrlarda ham, ölkadagi ijtimoiy-siyosiy holatlarga boğliq holda, goh sust, goh jadal sur'atlar bilan rivojlanib bordi. Bunda mahalliy tabiatşunos olimlar, sayyoxdarning asarlari, sayohatnomalari ahamiyatli böldi. Muhammad Avfiy (13-asr), Faxriddin Banokatiy (14-asr), Hofizi Abru (14— 15-asr lar), Mirzo Uluğbek, Ğiyosiddin Naqqoş, Abdurazzoq Samarqandiy (15- asr), Zahiriddin Muhammad Bobur (16- asr), Muhammad Haydar Mirzo (16-asr), Mahmud ibn Vali (17-asr) asarlari şular jumlasidandir. Bu davrlarga oid manbalar içida çet ellik sayyohlar Plano Karpini (13-asr), Marko Polo (13 — 14 a.lar), Ibn Battuta (14-asr), alUmariy (14-asr), Klavixo (15-asr) larning sayohatnomalari ham bor. Uşbu asarlarning ayrimlari tarixiymemuar yönalişida bölsa ham, geografik ğoya va umumlaşmalarga boy, xaritagrafik ma'lumotlari esa kölamli va mazmunli bölgan.
Ö.O. tabiatini örganiş tarixidagi muhim bosqiçlardan biri 18—19-asrlarga töğri keladi. Bu davrda rus sayyohlari, diplomatlari va tabiatşunos olimlari tomonidan Ö.O.ga bölgan qiziqiş jadallaşdi. Köplab ekspeditsiyalar uyuştirildi (mas, Saymonov, G.I. Karelin, A.I. Butakov ekspeditsiyalari). Filipp Yefremov, Burnaşev, Filipp Nazarov sayohatlari natijasida ham ölka haqida birmunça geografik ma'lumotlar töplandi.^ 19-asrning 50-y.laridan boşlab esa Ö.O. geografik jihatdan jadal sur'atda örganila boşladi. P.P. SemyonovTyanşanskiy, N.A. Seversov, A.P. Fedçenko, N.A. Zarudniy, I.V.Muşketov, V.N.Oşanin, V.A.Obruçev kabi tabiatşunos olimlar tomonidan ölka tabiati haqida köp ma'lumotlar yiğildi, tabiiy geografiyaga oid muhim qonuniyatlar aniqlandi. 20-asrning 1-yarmida Ö.O. tabiatini, tabiiy resurslarini tadqiq qiliş sur'ati yanada ortdi, örganiş kölami kengaydi. Ölkaning tabiati bir butun holida ham, alohida komponentlari böyiça ham çuqur örganila boşladi. Bu borada N.L.Korjenevskiy, D.V.Nalivkin, S.S.Şuls, R.I.Abolin, Yu.A. Skvorsov, Ye.P.Korovin, D.N.Kaşkarov, V.M.Çetirkin, I.A.Raykova, Q.Z.Zokirov va boşqalar bir qança ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bölgan asarlar yaratdilar.
20-asrning 2-yarmida ham ölka tabiatini kompleks örganiş böyiça işlarning borişi samarali böldi. Köplab monografik asarlar yaratildi. Ularda Ö.O. tabiatini çuqur tahlil qiliş bilan bir vaqtda landşaftlarni xaritaga tuşiriş, tabiiy geografik rayonlaştiriş, tabiiy geografik komplekslarni baholaş taraqqiyotini başoratlaş, tabiiy resurslardan oqilona foydalaniş va tabiatni muhofaza qiliş masalalariga ham katta e'tibor berilgan. Bunda geograf olimlar L.N.Babuşkin, N.A.Kogay, N.D.Dolimov, M.Qoriyev, H.H.Hasanov, Z.M.Akromov, A.A.Rafiqov va boşqalarning hissalari bor.
Tabiati. U.O. hududining4/5 qismi tekisliklardan iborat, qolgan qismini toğliklar taşkil qiladi. Tekisliklarning Qozoğiston past toğlaridan ğarb va jan.ğarbdagi qismi Turon tekisligi deb ataladi. U tektonik jihatdan mezozoy va kaynozoy yotqiziqlari bilan tölgan katta botiqqa töğri keladi. Uning ostki qismi tektonik harakatlar natijasida kuçli özgargan paleozoy jinslari qatlamlaridan tuzilgan qattiq fundamentdan iborat. Bu fundament yer yuzasidan turli çuqurliklarda yotadi, ayrim joylari past körinişida yer yuzasiga çiqib qolgan.
Ö.O. tekisliklari şarq va jan. tomonlarida Tarbağatoy, Tyanşan, HisorOlay, Pomir, Hindukuş, Safedköh, Nişopur toğlari bilan öralgan. Ularning köpçiligi baland toğlar bölib, 6 ming m dan baland bölgan 136 ta çöqqisi bor. Ayrim çöqqilarning bal. esa 7—7,5 ming m ga yetadi.
Ö.O. toğlarining xususiyati şundan iboratki, tizmalar va ularni ajratib turgan daryo vodiylari va botiqlar köpinça kengliklar böylab çözilgan. Ular bilan birgalikda köndalang toğ tizmalaridan iborat orografik tugunlar (yoki markadlar) mavjud. Bunday toğ tugunlari Tyanşan, Pomir va Hisor— Olay toğlarida 16 ta bölib, ular muzlik markazlaridir.
Ö.O. ning umumiy iklim belgilari — oftobli kunlarning köp bölişi, kontinentallik va yoğinning kamligidir. Hududning katta qismini egallagan çöl va çala çöllarda bu belgilar, ayniqsa, sezilarli. Bu yerga yoğinlarni Atlantika okeanidan keladigan havo massalari olib keladi. Tropik kengliklardan taşqarida ğarbdan şarqqa yönalgan nam havo oqimlari Ö.O. hududiga ma'lum darajada quruq va yozda qizigan holda kirib keladi. Şu sababli Ö.O. iqlimi qurğoqçil. Bu yerda yillik t-ra amplitudasi qöşni ölkalardagiga nisbatan kattaroq, ya'ni iqlimning kontinentalligi yuqoriroq darajada böladi va şu ma'noda Şarqiy Sibirdan keyinda turadi. Örtaça yillik havo t-rasi Ö.O. tekisliklarida 0° dan yuqori: çekka şim. da 1—2°, jan.da 18° gaça. Toğlik qismida dengiz sathidan 2200—2500 m balandlikda —5°, —8° gaça pasayişi mumkin. Mutlaq past t-ra toğlar va baland toğlarda —16° dan (jan.da) —50°gaça (şim.da).
Ö.O.ning tekislik qismida iyulning örtaça havo trasi, şim. da 20—22°, jan. da 30—31° böladi. Eng yuqori tra tekislik va toğ etaklarida 42°, 50° atrofida, toğlarda esa, 3000 m dan balandlikda 22—24°. Yillik yoğin miqdori ham bir tekis taqsimlanmagan. Qizilqum va Qoraqumda 100—150 mm, toğlarda 800— 900 mm va undan ortiq. Eng kam yoğin Şarqiy Pomirda kuzatiladi (26 mm).
Ö.O. ölkasida iqlim xususiyatlari tafovutiga köra ikkita kiçik iqlim ölkasi — subtropik iklim xususiyatlariga ega bölgan Turon kiçik ölkasi va mö'tadil iqlim xususiyatlariga ega bölgan Qozoğiston kiçik ölkasidir. Bular orasidagi çegara Qoraböğozgöl qöltiği şimoli, Ustyurtning jan. çinki, Qoraqum va Qizilqumning şim. çegarasi Qoratoğ tizmasi, Talas Olatovi va Farğona tizmasidan ötadi.
Ö.O. okeanlardan uzoq bölgani va toğlar bilan öralgani uçun berk ölka hisoblanadi. Orol dengizi, Balxaş köli, Issiqköl va boşqalar mayda berk havzalar bor. Yirik daryolari Amudaryo va Sirdaryo. Ö.O.da daryolarning ziçligi 1 km2 ga 0,002 km. Toğlik qismida esa tekisliklarga qaraganda daryo köp (12 ming). Ular yomğir, qor, muzlik, yer osti suvlaridan töyinadi. Suvi, asosan, suğorişga sarf böladi.
Ö.O. da turlituman tuproqlar tarqalgan. Ular tekisliklarda kengliklar böylab zonalar hosil qilib, şim. dan jan.ga tomon (töq kaştan, oç kaştan, qönğir va sur qönğir, qumli çöl tuproqlari) almaşinib boradi. Taqirlar va taqirsimon tuproqlar, şörxok va şörtoblar uçraydi. Toğlarda esa tuproqlar balandlik mintaqalarini hosil qilgan. Mö'tadil mintaqaning çöl zonasiga tutaş Junğariya Olatovi va Şim. Tyanşan tizmalarida quyidagi balandlik mintaqalar uçraydi: 1) çöldaştdan iborat toğ etaklarining şim. böz tuproqlari; 2) quruq va daşt hamda past toğlardagi kaştan tuproqlar; 3) ötloqidaşt va örtaça balandliklardagi toğörmon töq tusli tuproqlar; 4) qoraqarağayoqqarağay örmonlaridagi qora tuproqsimon toğ ötloqi va toğötloqi tuproqlar; 5) subalp va alp ötloqlardagi torfli toğ ötloqi va çala torfli tuproqlar; 6) muzliklar va qorliklar.
Ğarbiy Tyanşan, HisorOlay va Kopetdoğ tizmalarida balandlik mintaqalari boşqaçaroq. Pastdan yuqoriga: 1) toğ oldi quruq daşt çala savannalari böz tuproqlari; 2) har xil ötlar va butalar, daşt çala savannalari karbonatli jigarrang tuproqlar; 3) örtaça balandlikdagi toğ quruq ötli örmon va buta ösimliklari jigarrang tuproqlari; 4) subalp daştlari toğötloqi daştlar; 5) alp daştlari toğötloqi daşt va çala torfli toğötloqlari; 6) muzliklar va qorlar.
Içki Tyanşan va Pomirdagi balandlik mintaqalari: 1) şuvoqboşoqli ötlardan iborat daşt oç rangli ötloqi çala çöl tuproqlar; 2) çalovli daştlardagi quruq daşt, çöldaşt va çöl tuproqlari; 3) balandtoğ quruq tundralari; 4) muzliklar va qorliklar. Pomir uçun balandtoğ şuvoq va teresken ösimliklari mintaqasi xos.
Ö.O. da Markaziy Osiyoning Palearktika ölkasi hayvonlari yaşaydi. Sut emizuvçilardan qumsiçqon va qöşoyoqlarning har xil turlari, sariq yumronqoziq, ingiçka barmoqli yumronqoziq, antilopa — jayran, qulon, olaközan, qoraquloq, çöl muşugi va sabança, gepard va boşqalar uçraydi. Quşlardan xöjasavdogar, göngqarğa, çumçuqlar, moyqut, çil, tuvaloq kabilar; sudralib yuruvçilardan qurbaqaboş kaltakesak, çöl agamasi, eçkemar, yöliöl kaltakesak, gekkon va boşqalar, ilonlardan öqilon, çöl böğma iloni, çarx ilon, kölbor ilon, kapça ilon, qalqonboş ilon va boşqalar uçraydi. Toşbaqalar keng tarqalgan. Haşarotlardan har xil qönğizlar, asalarilar, arilar, çumolilar, kapalaklar; örgimçaksimonlardan biy, qoraqurt, çayonlar uçraydi. Töqaylarda qirğovul, kobon, töqay buğusi, çiyaböri, yerkalamuş, köl baqasi, kök qurbaqa va boşqalar bor. Suv havzalarida kurakburun, möylovbaliq, çörtan, sazan, tangabaliq, laqqa, leşç, şip, osman, marinka va boşqalar baliq turlari uçraydi. Toğlik hududlarda toğ takasi, toğ qöyi (arxar), qizil suğur, uzun dumli menzbir suğuri, qizil pişçuxa, ilvirs, toğ ğozi (ular), kaklik, arça boltatumşuği, zarğaddoq va boşqalar uçraydi.
Ad.Qoriyev M., Örta Osiyo tabiiy geografiyasi, 1968; Baratov P., Mamatqulov M ., Rafiqov A., Örta Osiyo tabiiy geografiyasi, T., 2002; Korjenevskiy N.L., Priroda Sredney Azii, T., 1960; Hasanov I.A., Ğulomov P . N ., Örta Osiyo tabiiy geografiyasi, T., 2002.
Şuhrat Zokirov, Potihkamol Ğulomov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎРТА ОСИЁ — Евросиё материгининг ўрта қисмида, ғарбда Каспий денгизи қиргоқларидан шарқда Хитой чегарасигача, шим.да Ғарбий Сибирь текислигидан, жан.да Нишопур, Сафедкўҳ ва Ҳиндукуш тоғларигача чўзилган йирик табиий географик ўлка. У материк ичкарисида, Атлантика океанидан 4 минг км, Шим. Муз океанидан 2,5 минг км, Тинч океандан 5,5 минг км ва Ҳинд океанидан 1 минг км га яқин масофада жойлашган, сувлари океанларга чиқиб кета олмайдиган берк ҳавзадан иборат. Ў.О. ҳудуди ўрта асрларда, Турон араб манбаларида Мовароуннаҳр, 19-аср нинг 2-ярми ва 20-аср бошларида (1924—25 йларда ўтказилган миллий давлат чегараланишигача) Туркистон деб аталган, кейинчалик Ў.О. деб аталадиган бўлди.
Ўлканинг ғарбий чегараси Эльбурс тоғининг 54° 15’ шқ.у. қисмидан бошланиб, Каспий денгизининг шарқий қирғоғи орқали Манғишлоқ қўлтиғигача, ундан Устюртнинг шим.ғарбий чинки бўйлаб, Дўнғизтов, Чоғрай платоси, Чўчқа ва Муғожар тоғлари шарқий этаги орқали ўтиб, 58° шқ.у. ва 48° шаҳрик.га боргандан кейин шим. га бурилади ва Жетиғара шаҳри гача, ундан кейин Қўстанай шаҳри орқали Айритовгача боради. Сўнгра Қозоғистон паст тоғларининг шим. чегараси бўйлаб шарқ ва жан. шарқ томон давом этиб, Қозоғистон — ХХР чегарасига туташади. Шарқий чегара эса Савр, Шарқий Жунғария, Жунғария, Борохоро, Ирен — Хабирга, Қарат, Ҳолиқтоғ тизмалари сувайирғичлари, Хонтангри тоғ тугуни, Қақшал, Отбоши тизмалари сувайирғичлари орқали ўтиб, Фарғона тизмасига келиб туташади, сўнгра Олай тизмасининг шарқий чеккаси ва Сариқўл тизмаси сувайирғичи бўйлаб ўтиб, Ҳиндукуш тоғларига туташади. Бу ерда, Музтоғдан бошлаб ғарбга томон жан. чегара бошланади ва Ҳиндукуш, Сафедкўҳ, Нишопур тизмалари сувайирғичлари бўйлаб ўтиб, Эльбурс тоғи орқали Каспий денгизининг жан.шарқий чекка соҳилига келиб туташади. Ў.О. йирик геосистема сифатида (майд. 3300 минг км2 чамасида) Қозоғистоннинг каттагина қисмини, Ўзбекистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон, қисман Хитой ҳудудлари, ҳамда Афғонистон ва Эроннинг Амударё ҳавзасига қарашли қисмини ўз ичига олади. Ў.О. нинг қўшни табиий ўлкаларидан фарқлантириб турувчи ўзига хос бир қанча белгилари мавжуд. Булар: 1) Евросиё материгида тутган ўрнининг ўзига хослиги, яъни материкнинг ичкарисида, океанлардан узоқдан жойлашганлиги; 2) ўлканинг берк ҳавзадан иборат эканлиги, яъни бу ерда шаклланган асосий оқимнинг ташқи денгиз, океанларга чиқиб кета олмаслиги ва ўлканинг эрозия базиси ҳисобланган Каспий, Орол, Балхаш, Иссиқкўл каби ички ҳавзаларга қуйилиши; 3) Ер юзасининг ўзига хослиги, яъни ўлканинг шим., шим.ғарбий катта қисми текисликлардан, шарқий ва жан. қисми тоғликлардан иборатлиги; 4) табиий шароитида ички тафовутларнинг катталиги, яъни табиатининг барча компонентлари ўлканинг турли қисмларида кескин фарқ қилиши; 5) ўзига хос горизонтал табиий зоналарнинг мавжудлиги ва уларга мос баландлик минтақаларининг ривожланганлигидир. Бу ўлкада ўсимликсиз кўчма қумлар, ўтиш қийин бўлган чакалакзор ўрмонлар, экинзор ва боғлардан иборат воҳаларни кўриш мумкин; 6) экологик шароитига кўра ҳам берк ўлка, бу табиатдан фойдаланишда эҳтиёткорликни талаб этади.
Ўрганилиш тарихи. Ў.О.нинг табиати, хўжалиги, шаҳарлари, халқларига оид дастлабки географик маълумотлар Геродот (мил.ав. 5-аср), КвИн-т Курций Руф, Страбон (мил.ав. 2-аср) каби Юнонистон, шунингдек, Хитой олимларининг асарларида учрайди. Бу маълумотлар бирмунча чекланган, баъзан чала ва хатоликлари бўлса ҳам, кейинги, яъни ўрта асрлардаги географик билимларга замин бўлиб хизмат қилди. Ў.О. ҳақидаги географик билимлар 9—12-асрларда кенг ривожланди. Бунда Муҳаммад Хоразмий, Аҳмад Фарғоний, Аҳмад асСарахсий (9-аср), Жайҳоний, Абу Зайд Балхий (10-аср), Абу Райҳон Беруний, Ибн Сино, Носир Хисрав, Маҳмуд Кошғарий (11-аср), АлХаракий, Абулқосим Замахшарий, Саъмоний ва бошқалар маҳаллий олимларнинг хизматлари катта бўлди. «Ҳудуд улолам» (10-аср) машҳур асари ҳам шу даврда ёзилди. Ў.О. табиий географиясига оид маълумотлар 9—12-асрларда яшаган сайёҳ олимлар Ибн Хурдодбеҳ, Ибн алФақиҳ, Ибн Руста, алМуқаддасий, алМасъудий, Ибн Фадлон, Истахрий, Ибн Ҳавқал кабиларнинг асарларида ҳам учрайди. Ў.О. га оид географик билимлар 13—17-асрларда ҳам, ўлкадаги ижтимоий-сиёсий ҳолатларга боғлиқ ҳолда, гоҳ суст, гоҳ жадал суръатлар билан ривожланиб борди. Бунда маҳаллий табиатшунос олимлар, сайёхдарнинг асарлари, саёҳатномалари аҳамиятли бўлди. Муҳаммад Авфий (13-аср), Фахриддин Банокатий (14-аср), Ҳофизи Абру (14— 15-аср лар), Мирзо Улуғбек, Ғиёсиддин Наққош, Абдураззоқ Самарқандий (15- аср), Заҳириддин Муҳаммад Бобур (16- аср), Муҳаммад Ҳайдар Мирзо (16-аср), Маҳмуд ибн Вали (17-аср) асарлари шулар жумласидандир. Бу даврларга оид манбалар ичида чет эллик сайёҳлар Плано Карпини (13-аср), Марко Поло (13 — 14 а.лар), Ибн Баттута (14-аср), алУмарий (14-аср), Клавихо (15-аср) ларнинг саёҳатномалари ҳам бор. Ушбу асарларнинг айримлари тарихиймемуар йўналишида бўлса ҳам, географик ғоя ва умумлашмаларга бой, харитаграфик маълумотлари эса кўламли ва мазмунли бўлган.
Ў.О. табиатини ўрганиш тарихидаги муҳим босқичлардан бири 18—19-асрларга тўғри келади. Бу даврда рус сайёҳлари, дипломатлари ва табиатшунос олимлари томонидан Ў.О.га бўлган қизиқиш жадаллашди. Кўплаб экспедициялар уюштирилди (мас, Саймонов, Г.И. Карелин, А.И. Бутаков экспедициялари). Филипп Ефремов, Бурнашев, Филипп Назаров саёҳатлари натижасида ҳам ўлка ҳақида бирмунча географик маълумотлар тўпланди.^ 19-асрнинг 50-й.ларидан бошлаб эса Ў.О. географик жиҳатдан жадал суръатда ўрганила бошлади. П.П. СемёновТяньшанский, Н.А. Северцов, А.П. Федченко, Н.А. Зарудний, И.В.Мушкетов, В.Н.Ошанин, В.А.Обручев каби табиатшунос олимлар томонидан ўлка табиати ҳақида кўп маълумотлар йиғилди, табиий географияга оид муҳим қонуниятлар аниқланди. 20-асрнинг 1-ярмида Ў.О. табиатини, табиий ресурсларини тадқиқ қилиш суръати янада ортди, ўрганиш кўлами кенгайди. Ўлканинг табиати бир бутун ҳолида ҳам, алоҳида компонентлари бўйича ҳам чуқур ўрганила бошлади. Бу борада Н.Л.Корженевский, Д.В.Наливкин, С.С.Шульц, Р.И.Аболин, Ю.А. Скворцов, Е.П.Коровин, Д.Н.Кашкаров, В.М.Четиркин, И.А.Райкова, Қ.З.Зокиров ва бошқалар бир қанча илмий ва амалий аҳамиятга эга бўлган асарлар яратдилар.
20-асрнинг 2-ярмида ҳам ўлка табиатини комплекс ўрганиш бўйича ишларнинг бориши самарали бўлди. Кўплаб монографик асарлар яратилди. Уларда Ў.О. табиатини чуқур таҳлил қилиш билан бир вақтда ландшафтларни харитага тушириш, табиий географик районлаштириш, табиий географик комплексларни баҳолаш тараққиётини башоратлаш, табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш ва табиатни муҳофаза қилиш масалаларига ҳам катта эътибор берилган. Бунда географ олимлар Л.Н.Бабушкин, Н.А.Когай, Н.Д.Долимов, М.Қориев, Ҳ.Ҳ.Ҳасанов, З.М.Акромов, А.А.Рафиқов ва бошқаларнинг ҳиссалари бор.
Табиати. У.О. ҳудудининг4/5 қисми текисликлардан иборат, қолган қисмини тоғликлар ташкил қилади. Текисликларнинг Қозоғистон паст тоғларидан ғарб ва жан.ғарбдаги қисми Турон текислиги деб аталади. У тектоник жиҳатдан мезозой ва кайнозой ётқизиқлари билан тўлган катта ботиққа тўғри келади. Унинг остки қисми тектоник ҳаракатлар натижасида кучли ўзгарган палеозой жинслари қатламларидан тузилган қаттиқ фундаментдан иборат. Бу фундамент ер юзасидан турли чуқурликларда ётади, айрим жойлари паст кўринишида ер юзасига чиқиб қолган.
Ў.О. текисликлари шарқ ва жан. томонларида Тарбағатой, Тяньшан, ҲисорОлай, Помир, Ҳиндукуш, Сафедкўҳ, Нишопур тоғлари билан ўралган. Уларнинг кўпчилиги баланд тоғлар бўлиб, 6 минг м дан баланд бўлган 136 та чўққиси бор. Айрим чўққиларнинг бал. эса 7—7,5 минг м га етади.
Ў.О. тоғларининг хусусияти шундан иборатки, тизмалар ва уларни ажратиб турган дарё водийлари ва ботиқлар кўпинча кенгликлар бўйлаб чўзилган. Улар билан биргаликда кўндаланг тоғ тизмаларидан иборат орографик тугунлар (ёки маркадлар) мавжуд. Бундай тоғ тугунлари Тяньшан, Помир ва Ҳисор— Олай тоғларида 16 та бўлиб, улар музлик марказларидир.
Ў.О. нинг умумий иклим белгилари — офтобли кунларнинг кўп бўлиши, континенталлик ва ёғиннинг камлигидир. Ҳудуднинг катта қисмини эгаллаган чўл ва чала чўлларда бу белгилар, айниқса, сезиларли. Бу ерга ёғинларни Атлантика океанидан келадиган ҳаво массалари олиб келади. Тропик кенгликлардан ташқарида ғарбдан шарққа йўналган нам ҳаво оқимлари Ў.О. ҳудудига маълум даражада қуруқ ва ёзда қизиган ҳолда кириб келади. Шу сабабли Ў.О. иқлими қурғоқчил. Бу ерда йиллик т-ра амплитудаси қўшни ўлкалардагига нисбатан каттароқ, яъни иқлимнинг континенталлиги юқорироқ даражада бўлади ва шу маънода Шарқий Сибирдан кейинда туради. Ўртача йиллик ҳаво т-раси Ў.О. текисликларида 0° дан юқори: чекка шим. да 1—2°, жан.да 18° гача. Тоғлик қисмида денгиз сатҳидан 2200—2500 м баландликда —5°, —8° гача пасайиши мумкин. Мутлақ паст т-ра тоғлар ва баланд тоғларда —16° дан (жан.да) —50°гача (шим.да).
Ў.О.нинг текислик қисмида июлнинг ўртача ҳаво траси, шим. да 20—22°, жан. да 30—31° бўлади. Энг юқори тра текислик ва тоғ этакларида 42°, 50° атрофида, тоғларда эса, 3000 м дан баландликда 22—24°. Йиллик ёғин миқдори ҳам бир текис тақсимланмаган. Қизилқум ва Қорақумда 100—150 мм, тоғларда 800— 900 мм ва ундан ортиқ. Энг кам ёғин Шарқий Помирда кузатилади (26 мм).
Ў.О. ўлкасида иқлим хусусиятлари тафовутига кўра иккита кичик иқлим ўлкаси — субтропик иклим хусусиятларига эга бўлган Турон кичик ўлкаси ва мўътадил иқлим хусусиятларига эга бўлган Қозоғистон кичик ўлкасидир. Булар орасидаги чегара Қорабўғозгўл қўлтиғи шимоли, Устюртнинг жан. чинки, Қорақум ва Қизилқумнинг шим. чегараси Қоратоғ тизмаси, Талас Олатови ва Фарғона тизмасидан ўтади.
Ў.О. океанлардан узоқ бўлгани ва тоғлар билан ўралгани учун берк ўлка ҳисобланади. Орол денгизи, Балхаш кўли, Иссиқкўл ва бошқалар майда берк ҳавзалар бор. Йирик дарёлари Амударё ва Сирдарё. Ў.О.да дарёларнинг зичлиги 1 км2 га 0,002 км. Тоғлик қисмида эса текисликларга қараганда дарё кўп (12 минг). Улар ёмғир, қор, музлик, ер ости сувларидан тўйинади. Суви, асосан, суғоришга сарф бўлади.
Ў.О. да турлитуман тупроқлар тарқалган. Улар текисликларда кенгликлар бўйлаб зоналар ҳосил қилиб, шим. дан жан.га томон (тўқ каштан, оч каштан, қўнғир ва сур қўнғир, қумли чўл тупроқлари) алмашиниб боради. Тақирлар ва тақирсимон тупроқлар, шўрхок ва шўртоблар учрайди. Тоғларда эса тупроқлар баландлик минтақаларини ҳосил қилган. Мўътадил минтақанинг чўл зонасига туташ Жунғария Олатови ва Шим. Тяньшан тизмаларида қуйидаги баландлик минтақалар учрайди: 1) чўлдаштдан иборат тоғ этакларининг шим. бўз тупроқлари; 2) қуруқ ва дашт ҳамда паст тоғлардаги каштан тупроқлар; 3) ўтлоқидашт ва ўртача баландликлардаги тоғўрмон тўқ тусли тупроқлар; 4) қорақарағайоққарағай ўрмонларидаги қора тупроқсимон тоғ ўтлоқи ва тоғўтлоқи тупроқлар; 5) субальп ва альп ўтлоқлардаги торфли тоғ ўтлоқи ва чала торфли тупроқлар; 6) музликлар ва қорликлар.
Ғарбий Тяньшан, ҲисорОлай ва Копетдоғ тизмаларида баландлик минтақалари бошқачароқ. Пастдан юқорига: 1) тоғ олди қуруқ дашт чала саванналари бўз тупроқлари; 2) ҳар хил ўтлар ва буталар, дашт чала саванналари карбонатли жигарранг тупроқлар; 3) ўртача баландликдаги тоғ қуруқ ўтли ўрмон ва бута ўсимликлари жигарранг тупроқлари; 4) субальп даштлари тоғўтлоқи даштлар; 5) альп даштлари тоғўтлоқи дашт ва чала торфли тоғўтлоқлари; 6) музликлар ва қорлар.
Ички Тяньшан ва Помирдаги баландлик минтақалари: 1) шувоқбошоқли ўтлардан иборат дашт оч рангли ўтлоқи чала чўл тупроқлар; 2) чаловли даштлардаги қуруқ дашт, чўлдашт ва чўл тупроқлари; 3) баландтоғ қуруқ тундралари; 4) музликлар ва қорликлар. Помир учун баландтоғ шувоқ ва терескен ўсимликлари минтақаси хос.
Ў.О. да Марказий Осиёнинг Палеарктика ўлкаси ҳайвонлари яшайди. Сут эмизувчилардан қумсичқон ва қўшоёқларнинг ҳар хил турлари, сариқ юмронқозиқ, ингичка бармоқли юмронқозиқ, антилопа — жайран, қулон, олакўзан, қорақулоқ, чўл мушуги ва сабанча, гепард ва бошқалар учрайди. Қушлардан хўжасавдогар, гўнгқарға, чумчуқлар, мойқут, чил, тувалоқ кабилар; судралиб юрувчилардан қурбақабош калтакесак, чўл агамаси, эчкемар, йўлиўл калтакесак, геккон ва бошқалар, илонлардан ўқилон, чўл бўғма илони, чарх илон, кўлбор илон, капча илон, қалқонбош илон ва бошқалар учрайди. Тошбақалар кенг тарқалган. Ҳашаротлардан ҳар хил қўнғизлар, асаларилар, арилар, чумолилар, капалаклар; ўргимчаксимонлардан бий, қорақурт, чаёнлар учрайди. Тўқайларда қирғовул, кобон, тўқай буғуси, чиябўри, еркаламуш, кўл бақаси, кўк қурбақа ва бошқалар бор. Сув ҳавзаларида куракбурун, мўйловбалиқ, чўртан, сазан, тангабалиқ, лаққа, лешч, шип, осман, маринка ва бошқалар балиқ турлари учрайди. Тоғлик ҳудудларда тоғ такаси, тоғ қўйи (архар), қизил суғур, узун думли мензбир суғури, қизил пишчуха, илвирс, тоғ ғози (улар), каклик, арча болтатумшуғи, зарғаддоқ ва бошқалар учрайди.
Ад.Қориев М., Ўрта Осиё табиий географияси, 1968; Баратов П., Маматқулов М ., Рафиқов А., Ўрта Осиё табиий географияси, Т., 2002; Корженевский Н.Л., Природа Средней Азии, Т., 1960; Ҳасанов И.А., Ғуломов П . Н ., Ўрта Осиё табиий географияси, Т., 2002.
Шуҳрат Зокиров, Потиҳкамол Ғуломов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.