Örta Osiyoda yer-suv islohoti

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 167–168-b. — ziyouz.com

Örta Osiyoda yer-suv islohoti — Sovet hokimiyati tomonidan xususiy mulkni tugatiş maqsadida Örta Osiyo va Qozoğiston respublikalarida amalga oşirilgan ijtimoiy-iqtisodiy tadbirlar (1921— 29).

Ö.O.ye.s.i. 2 bosqiçda: 1) 1921—22 yillarda Turkiston ASSR va Qozoğiston ASSRda; 2) Örta Osiyoda milliyhududiy çegaralaniş ötkazilgandan söng 1925— 29 yillarda amalga oşirilgan.

Sovet jamiyati tomonidan ötkazilgan agrar islohot yangi bosqiçining vazifalari RKP(b)MKning 1920 yil 29 iyul qarori, Turkiston Kompartiyasining 5syezdi va Turkiston ASSR sovetlarining 9syezdi (1920 yil sentyabr) qarorlarida belgilab berildi. Bu vazifalarni 3 guruhga böliş mumkin: mehnat bilan şuğullanmaydigan boyquloq xöjaliklarni tugatiş va köçmançi aholini ötroq holatga ötkaziş; katta yer egaligini yöqotib, yerlarni yersiz va kam yerli dehqonlar, batraklar, çorakorlar örtasida mehnat normalari böyiça taqsimlaş; çor Rossiyasi mustamlakaçilik siyosatining ayrim sarqitlarini tugatişga qaratilgan bölib, Stolipin islohotlari davrida Turkistonga köçirilgan kelgindi rus krestyanlari (dehqonlari) tomonidan egallab olingan yerlarni tortib oliş.

Islohotni amaliy jihatdan röyobga çiqariş 1921 yil bahorida boşlanib, dastlab u Yettisuv, Sirdaryo, Farğona obl. lari va Qozoğiston ASSRning Oqmöla, Ural, Semipalatinsk gubernyalarida amalga oşirildi. Islohot favqulodda tartiblar şaklida ötkazilib, uning asosiy vositasi — ma'muriy tazyiq ötkazişdan iborat böldi. Vaqf yerlari ham tortib olina boşlandi. Terrorga uçragan islohot qurbonlari qattiq qarşilik körsatdilar. Mintaqaning butun hududi, jumladan Özbekiston SSRda mulkdor dehqonlarning sovet hokimiyatiga qarşi köplab ommaviy ğalayonlari va isyonlari bölib ötib, ayrim holatlarda u qözğolon darajasiga ösib çiqqan. Islohot qişloqdagi siyosiy vaziyatni jiddiy ravişda keskinlaştirdi. Islohotning 1bosqiçida yer tuziş jamğarmasiga 1 722626 desyatina yer qöşildi. Ana şu resurslardan mahalliy aholiga faqat 600 000 desyatina yer (özbek aholisi uçun atigi 117 512 desyatina yer) ekin ekiş va yaylovlar uçun ajratildi.

Islohotning 2bosqiçi birinçisidan farqli ölaroq katta yer egaligini (rasmiy hujjatlarda quloqtar — muştumzörlarni) butunlay çeklaş va ularni sinf sifatida tugatiş masalasini qöydi. «Agrar inqilob»ning strategiya va taktikasi Özbekiston Kompartiyasining 2syezdi (1925 yil noyab.) da tasdiqlandi. Bu bosqiç ÖzSSR MIKning «Suv va suvni natsionalizatsiya qiliş töğrisida» va «Yersuv islohoti töğrisida» dekretlari (1925 yil 2 dek.) va Turkmaniston SSR MIK va XKSning 1925 yil 24 sentyabrdagi qarorlari, Qozoğiston ASSR va XKS ning 1926 yil 20 maydagi qarorlari bilan boşlandi.

Mazkur bosqiçda ham davlatning butun qudrati «quloqboy unsurlar»ga qarşi kuraşga qaratildi. 1925—29 yillardagi islohot jarayonida şakllangan kam quvvatli xöjaliklar tortib olingan 474893 desyatina yer fondidan boryöği 10%i olindi, xolos.

Örta Osiyo respublikalarida islohot davrida 6763 ta badavlat odamlar qölidagi mulk butunlay musodara qilindi, 37759 ta boyning yerlari keskin kamaytirildi, 415500 desyatina yer 123400 yersiz va kam yerli dehqonlar örtasida taqsimlandi.

Bu bilan agrar islohot yersuvni tortib olişni tugallab, q.x.ni davlat monopoliyasiga oliş uçun moddiy şartşaroitlar yaratdi.

Ad.: Özbekistonning yangi tarixi, 2-kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Turkestan v naçale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000: Rajabov Q., Haydarov M ., Turkiston tarixi (1917—1924 yil), T., 2002; Şamsutdinov R., Qişloq fojiasi: jamoalaştiriş, quloklaştiriş, surgun, T., 2003.

Qahramon Rajabov, Soyibjon Tillaboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎРТА ОСИЁДА ЕР-СУВ ИСЛОҲОТИ — Совет ҳокимияти томонидан хусусий мулкни тугатиш мақсадида Ўрта Осиё ва Қозоғистон республикаларида амалга оширилган ижтимоий-иқтисодий тадбирлар (1921— 29).

Ў.О.е.с.и. 2 босқичда: 1) 1921—22 йилларда Туркистон АССР ва Қозоғистон АССРда; 2) Ўрта Осиёда миллийҳудудий чегараланиш ўтказилгандан сўнг 1925— 29 йилларда амалга оширилган.

Совет жамияти томонидан ўтказилган аграр ислоҳот янги босқичининг вазифалари РКП(б)МКнинг 1920 йил 29 июль қарори, Туркистон Компартиясининг 5съезди ва Туркистон АССР советларининг 9съезди (1920 йил сентябр) қарорларида белгилаб берилди. Бу вазифаларни 3 гуруҳга бўлиш мумкин: меҳнат билан шуғулланмайдиган бойқулоқ хўжаликларни тугатиш ва кўчманчи аҳолини ўтроқ ҳолатга ўтказиш; катта ер эгалигини йўқотиб, ерларни ерсиз ва кам ерли деҳқонлар, батраклар, чоракорлар ўртасида меҳнат нормалари бўйича тақсимлаш; чор Россияси мустамлакачилик сиёсатининг айрим сарқитларини тугатишга қаратилган бўлиб, Столипин ислоҳотлари даврида Туркистонга кўчирилган келгинди рус крестьянлари (деҳқонлари) томонидан эгаллаб олинган ерларни тортиб олиш.

Ислоҳотни амалий жиҳатдан рўёбга чиқариш 1921 йил баҳорида бошланиб, дастлаб у Еттисув, Сирдарё, Фарғона обл. лари ва Қозоғистон АССРнинг Оқмўла, Урал, Семипалатинск губерняларида амалга оширилди. Ислоҳот фавқулодда тартиблар шаклида ўтказилиб, унинг асосий воситаси — маъмурий тазйиқ ўтказишдан иборат бўлди. Вақф ерлари ҳам тортиб олина бошланди. Террорга учраган ислоҳот қурбонлари қаттиқ қаршилик кўрсатдилар. Минтақанинг бутун ҳудуди, жумладан Ўзбекистон ССРда мулкдор деҳқонларнинг совет ҳокимиятига қарши кўплаб оммавий ғалаёнлари ва исёнлари бўлиб ўтиб, айрим ҳолатларда у қўзғолон даражасига ўсиб чиққан. Ислоҳот қишлоқдаги сиёсий вазиятни жиддий равишда кескинлаштирди. Ислоҳотнинг 1босқичида ер тузиш жамғармасига 1 722626 десятина ер қўшилди. Ана шу ресурслардан маҳаллий аҳолига фақат 600 000 десятина ер (ўзбек аҳолиси учун атиги 117 512 десятина ер) экин экиш ва яйловлар учун ажратилди.

Ислоҳотнинг 2босқичи биринчисидан фарқли ўлароқ катта ер эгалигини (расмий ҳужжатларда қулоқтар — муштумзўрларни) бутунлай чеклаш ва уларни синф сифатида тугатиш масаласини қўйди. «Аграр инқилоб»нинг стратегия ва тактикаси Ўзбекистон Компартиясининг 2съезди (1925 йил нояб.) да тасдиқланди. Бу босқич ЎзССР МИКнинг «Сув ва сувни национализация қилиш тўғрисида» ва «Ерсув ислоҳоти тўғрисида» декретлари (1925 йил 2 дек.) ва Туркманистон ССР МИК ва ХКСнинг 1925 йил 24 сентябрдаги қарорлари, Қозоғистон АССР ва ХКС нинг 1926 йил 20 майдаги қарорлари билан бошланди.

Мазкур босқичда ҳам давлатнинг бутун қудрати «қулоқбой унсурлар»га қарши курашга қаратилди. 1925—29 йиллардаги ислоҳот жараёнида шаклланган кам қувватли хўжаликлар тортиб олинган 474893 десятина ер фондидан борйўғи 10%и олинди, холос.

Ўрта Осиё республикаларида ислоҳот даврида 6763 та бадавлат одамлар қўлидаги мулк бутунлай мусодара қилинди, 37759 та бойнинг ерлари кескин камайтирилди, 415500 десятина ер 123400 ерсиз ва кам ерли деҳқонлар ўртасида тақсимланди.

Бу билан аграр ислоҳот ерсувни тортиб олишни тугаллаб, қ.х.ни давлат монополиясига олиш учун моддий шартшароитлар яратди.

Ад.: Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2-китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной независимости, Т., 2000: Ражабов Қ., Ҳайдаров М ., Туркистон тарихи (1917—1924 йил), Т., 2002; Шамсутдинов Р., Қишлоқ фожиаси: жамоалаштириш, қулоклаштириш, сургун, Т., 2003.

Қаҳрамон Ражабов, Сойибжон Тиллабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.