Örta Sibir yassitoğligi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 170–171-b. — ziyouz.com
Örta Sibir yassitoğligi — Şim. Osiyoning markaziy qismidagi keng yassitoğli ölka. RF Krasnoyarsk ölkasi, Saxa Respublikasi va Irkutsk viloyati hududida. Yenisey va Lena daryolari oraliğida. Şim.da Şimoliy Sibir tekisligi, jan.da Şarqiy Sayan, Baykalböyi va Şim. Baykalorti toğlari bilan çegaradoş. Mayd. 3,5 ming km2 çamasida.
Ö.S. ya. geologik jihatdan Sibir platformasiga tögri keladi. Uning fundamenti arxey va proterozoy eralariga mansub bölgan metamorfizlaşgan va burmalangan çökindi jinslaridan tuzilgan. Ayrim joylarda (Aldan qalqoni, Anabar massivi) yer yuzasiga çiqib yotadi. Qolgan joylarda paleozoy va mezozoyning qalin yotqiziqlari ostida qolib ketgan. Ularning qalinligi Anabar massivi atroflarida, Aldan qalqonining şim. yon bağirlarida 1 — 1,5 km dan Tungus sineklizasi va Vilyuy çökmasida 8—12 km ga yetadi. Uşbu yotqiziqlar içida bazalt, diabaz, gabbrodiabaz kabi otqindi jinslar, ya'ni trapplar keng tarqalgan. Qalinligi, ba'zan, 2000 m gaça bölgan bu trapplarning mayd. 1 mln. km2 dan oşadi. Yassitoğlikning örtaça bal. 500—700 m. Mutlaq balandliklari 200 m dan 1500—1700 m gaça. Uning eng baland joylari Putorana toği (1701 m) va Yenisey kryaji (1104 m)ga töğri keladi. Yassitoğlik çuqur daryo vodiylari bilan öyilgan. Vodiylarning yon bağirlari qöpinça tik tuşgan, ayrim joylarda esa dara şaklida. Daryolar oraliklari zinapoyasimon kötarilib boradigan keng va yassi hududlardan iborat.
Ö.S.ya. iqlimining eng asosiy xususiyati uning keskin kontinentalligidir. Örtaça oylik tralarning yillik amplitudasi 55—60° gaça, eng issiq kun bilan eng sovuq kun trasidagi farq 102° gaça. Yanv.ning örtaça t-rasi yassitoğlikning jan.ğarbida — 18°, şimşarqida —46° gaça, iyulniki şim. da 12° dan jan.da 20° gaça. Yillik yoğin miqsori ham hudud böylab bir tekis taqsimlanmagan. Yassitoğlikning ğarbiy qismida 500—600 mm, şarqiy qismida esa 250—400 mm. Eng köp yoğin (700—800 mm) Putorana toğlariga tötri keladi. Bunday iqlimning vujudga kelişi sabablaridan biri köp yillik muzloq yerlarning keng tarqalganligidir. Ö.S.ya. ning şim. çekkalarida muzlab yotgan toğ jinslarining qalinligi 600—800 m, Marxa daryosi vodiysida esa 1500 m gaça. Yassitoğlik hududqdan oqib ötadigan daryolar (Quyi Tunguska, Toşloq Tunguska, Angara, Lena, Vilyuy, Anabar, Olenyok va boşqalar) sersuv, tezoqar va gidroenergiya resurslariga boy. Ularda yirik GES lar (Irkutsk, Bratsk, UstIlim, Krasnoyarsk, Vilyuy, Xantay va boşqalar) qurilgan.
Keskin kontinental iqlim va köp yillik muzloq yerlarning keng tarqalganligi tuproq va ösimlik qoplami hamda hayvonot dunyosining şakllanişi va geografik joylaşişiga katta ta'sir körsatgan. Yassitoğlikning katta qismi tayga zonasiga töğri keladi. Daraxtlari, asosan, sibir tiloğoçi (ğarbda) va dauriya tiloğoçi (şarqda) dan iborat. Tuproqlari tarkibida mayda toş zarralari köp uçraydigan muzloq tayga tuproqlaridir. Angara daryosi havzasida çimli podzol tuproqlarda qarağay va qarağaytiloğoç örmonlari uçraydi. Yovvoyi hayvonlardan, asosan, möynali hayvonlar (olmaxon, suvsar, kolonok, tiyin, ondatra, şimol tulkisi va boşqalar) tarqalgan.
Yassitoğlikning jan.da örmonli daştga xos hududlar ham uçraydi. Ö.S.ya. foydali qazilmalarga boy. Ayniqsa, toşkömir (Tunguska, Irkutsk havzalari), qönğir qömir, temir rudasi, nikel, oltin, olmos zaxiralari katta ahamiyatga ega. Ulardan taşqari grafit, toş tuzi, slyuda, boksit, tabiiy gaz konlari ham mavjud. Qöriqxonalar bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎРТА СИБИРЬ ЯССИТОҒЛИГИ — Шим. Осиёнинг марказий қисмидаги кенг ясситоғли ўлка. РФ Красноярск ўлкаси, Саха Республикаси ва Иркутск вилояти ҳудудида. Енисей ва Лена дарёлари оралиғида. Шим.да Шимолий Сибирь текислиги, жан.да Шарқий Саян, Байкалбўйи ва Шим. Байкалорти тоғлари билан чегарадош. Майд. 3,5 минг км2 чамасида.
Ў.С. я. геологик жиҳатдан Сибирь платформасига тўгри келади. Унинг фундаменти архей ва протерозой эраларига мансуб бўлган метаморфизлашган ва бурмаланган чўкинди жинсларидан тузилган. Айрим жойларда (Алдан қалқони, Анабар массиви) ер юзасига чиқиб ётади. Қолган жойларда палеозой ва мезозойнинг қалин ётқизиқлари остида қолиб кетган. Уларнинг қалинлиги Анабар массиви атрофларида, Алдан қалқонининг шим. ён бағирларида 1 — 1,5 км дан Тунгус синеклизаси ва Вилюй чўкмасида 8—12 км га етади. Ушбу ётқизиқлар ичида базальт, диабаз, габбродиабаз каби отқинди жинслар, яъни трапплар кенг тарқалган. Қалинлиги, баъзан, 2000 м гача бўлган бу траппларнинг майд. 1 млн. км2 дан ошади. Ясситоғликнинг ўртача бал. 500—700 м. Мутлақ баландликлари 200 м дан 1500—1700 м гача. Унинг энг баланд жойлари Путорана тоғи (1701 м) ва Енисей кряжи (1104 м)га тўғри келади. Ясситоғлик чуқур дарё водийлари билан ўйилган. Водийларнинг ён бағирлари қўпинча тик тушган, айрим жойларда эса дара шаклида. Дарёлар ораликлари зинапоясимон кўтарилиб борадиган кенг ва ясси ҳудудлардан иборат.
Ў.С.я. иқлимининг энг асосий хусусияти унинг кескин континенталлигидир. Ўртача ойлик траларнинг йиллик амплитудаси 55—60° гача, энг иссиқ кун билан энг совуқ кун трасидаги фарқ 102° гача. Янв.нинг ўртача т-раси ясситоғликнинг жан.ғарбида — 18°, шимшарқида —46° гача, июлники шим. да 12° дан жан.да 20° гача. Йиллик ёғин миқцори ҳам ҳудуд бўйлаб бир текис тақсимланмаган. Ясситоғликнинг ғарбий қисмида 500—600 мм, шарқий қисмида эса 250—400 мм. Энг кўп ёғин (700—800 мм) Путорана тоғларига тўтри келади. Бундай иқлимнинг вужудга келиши сабабларидан бири кўп йиллик музлоқ ерларнинг кенг тарқалганлигидир. Ў.С.я. нинг шим. чеккаларида музлаб ётган тоғ жинсларининг қалинлиги 600—800 м, Марха дарёси водийсида эса 1500 м гача. Ясситоғлик ҳудудқдан оқиб ўтадиган дарёлар (Қуйи Тунгуска, Тошлоқ Тунгуска, Ангара, Лена, Вилюй, Анабар, Оленёк ва бошқалар) серсув, тезоқар ва гидроэнергия ресурсларига бой. Уларда йирик ГЭС лар (Иркутск, Братск, УстьИлим, Красноярск, Вилюй, Хантай ва бошқалар) қурилган.
Кескин континентал иқлим ва кўп йиллик музлоқ ерларнинг кенг тарқалганлиги тупроқ ва ўсимлик қоплами ҳамда ҳайвонот дунёсининг шаклланиши ва географик жойлашишига катта таъсир кўрсатган. Ясситоғликнинг катта қисми тайга зонасига тўғри келади. Дарахтлари, асосан, сибирь тилоғочи (ғарбда) ва даурия тилоғочи (шарқда) дан иборат. Тупроқлари таркибида майда тош зарралари кўп учрайдиган музлоқ тайга тупроқларидир. Ангара дарёси ҳавзасида чимли подзол тупроқларда қарағай ва қарағайтилоғоч ўрмонлари учрайди. Ёввойи ҳайвонлардан, асосан, мўйнали ҳайвонлар (олмахон, сувсар, колонок, тийин, ондатра, шимол тулкиси ва бошқалар) тарқалган.
Ясситоғликнинг жан.да ўрмонли даштга хос ҳудудлар ҳам учрайди. Ў.С.я. фойдали қазилмаларга бой. Айниқса, тошкўмир (Тунгуска, Иркутск ҳавзалари), қўнғир қўмир, темир рудаси, никель, олтин, олмос захиралари катта аҳамиятга эга. Улардан ташқари графит, тош тузи, слюда, боксит, табиий газ конлари ҳам мавжуд. Қўриқхоналар бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.