Ortopediya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 232–233-b. — ziyouz.com
Ortopediya (orto... va lot. paideia — parvariş qiliş) — tibbiyotning bir sohasi. Tuğma nuqsonlar, şikastlar va turli kasalliklar oqibatida tayanç harakat a'zolari şakli va funksiyasining buzilişini aniklaş, davolaş va oldini oliş yöllarini örganadi. Hoz. O. faniga fransuz vraçi N. Andri (1658—1742) asos solgan. O. uzoqtarixga ega. Umurtqa poğonasining qiyşa-yişi, maymoik, son suyagining böksa böğimidan çiqişi, singan va çiqqan suyaklarni soliş va töğrilaş usullari Gippokrat asarlaridayoq mufassal bayon etilgan edi.
Kdd. zamon vraçlari Asklepiy, Galen va b. xam O.ga köpgina yangilik kiritdilar. Öşa davrda taklif qilingan «lordoz» (umurtqa poğonasining oldinga qiyşayişi), «kifoz» (orqaga qiyşayişi), «skolioz» (yonboşga qiyşayişi) kabi terminlar O.da şu kunga qadar öz mohiyatini saqlab qoldi. Örta Osiyo olimlaridan Abu Ali ibn Sino, Abdulqosim Abdurahmon va b. öz asarlarida silaş usullarini tasvirladilar va singan qöl yoki oyoqqa gips boğlov qöyişni amalda tatbiq etdilar. Fransuz xirurgi A. Pare esa qöl yoki oyoq suyaklarining sinişi, çiqişi, umurtqa poğonasining qiyşayişi, tuğma maymoklik va b.ning kelib çiqiş sabablarini tasvirladi, turli davo usullarini taklif etdi.
18-a. oxirlarida maxsus ortopedik davolaş muassasalari taşkil topdi. Singan qöl-oyoq suyagini davolaşda Yevropada birinçi marta gips qöllanila boşladi. O.da konservativ davo usullaridan redressatsiya, singan qöl-oyoqni çöziş, gips boğlov qöyiş, silaş, davo maşqlari va b.dan ham keng foydalaniladi. Antiseptika, aseptika, narkoz, keyinçalik rentgenografiyaimt rivojlanişi b-n O.da osteotomiya, osteosintez, artroplastika, muskul paylarini köçirib ötqaziş kabi operativ metodlar ham qöllaniladi.
1806 y.da rus xirurgi Ye.O. Muxin xarakat a'zolari xirurgiyasini tasvirlab berdi. N. I. Pirogov O. sohasida ilmiy asarlar, N. Ellinskiy desmurgiya töğrisida qöllanma, N. I. Studen-skiy «Ortopediya kursi»ni yaratdi va h. k. Rus vraçi I. V. Rklitskiy birinçi bor suyakni pardasi ostidan arralab operatsiya qildi. Bu davrda son va tizza protezlari takomillaştirildi. 19-a. oxirida V. I.Kuzmin singan va bit-magan suyaklarni nikel ştiftlar b-n biriktiriş usulini amalda tatbiq etdi. 1900 y.da Peterburg Harbiy-tibbiyot akademiyasida birinçi O. kafed-rasi va klinikasi taşkil etilib, 1906 y.da in-tga aylantirildi.
Özbekistonda bu soha 20-y.larda rivojlana boşladi. 1926 y.da Örta Osiyo un-tining tibbiyot f-tida suyak sili va ortopediya dotsentlik kursi joriy etilişi, 1930 y.da fizioterapiya in-tida O. klinikasi oçilişi, uning 1931 y.da Ortopediya, travmatologiya va suyak sili i.t. institutiga aylantirilişi travmatologiya va ortopediya muammolari ustidagi tadqiqot işlarining rivojlanişiga imkon berdi. 1940 y. in-t ber-kitildi, lekin uning klinikasi Toşkent tibbiyot in-ti tarkibida öz faoliyatini davom ettiraveradi.
2-jahon uruşi yillarida Özbekistonda köplab gospitallar oçildi, yaradorlarni davolaş, ularni hayotga, meh-natga qaytariş yölida respublikamiz mutaxassislari prof. O. Ş. Şokirov, prof. N. M. Şomatov va b. katta tajriba orttirdilar. Bu Özbekistonda suyak jarroxligi va protezlaş sohalarining rivojlanişiga asos böldi.
Uruşdan keyingi yillarda i.t. işlari tobora çuqurlaştirib borildi. Özbek olimlari tomonidan jarohatlarni davolaşda suyak plastikasi qiliş (N. M. Şomatov), şarq tabobati usullarini qöllaş (O. Ş. Şokirov) ustida çuqur ilmiy işlar olib borildi. Şu b-n bir qatorda Özbekiston uçun juda muhim muammo — bolalarda tuğma majruxliklarning oldini oliş va davolaş masalasiga katta e'tibor berildi. N. M. Şomatov boşçiligidagi olimlarning harakatlari natijasida Özbekistonda bolalar or-topediyasi xizmati taşkil topdi.
70—80-y.larda Özbekistonda ölka patologiyasi deb hisoblanadigan keng tarqalgan ortopedik kasalliklarni davolaş ustida i.t.lar olib borildi. Qöl-oyoklarning kuyişdan keyingi şakl özgarişlarini teri plastikasi yordamida davolaş (K. X. Tagirov, B. M. Mirazimov, R. F. Başkinova, S. M. Mannonov), bolalar serebral falaji (B. V. Şavarin), suyak sinişini (Ö. S. Islombekov), osteomiyelit kasalligini (Ş. Ş. Hamroyev, Ş. B. Turğunov) davolaş böyiça qilingan ilmiy işlar mamlakatda travmatologiya va ortopediya fanining rivojlanişida katta rol öynadi.
ÖzRda ortopedik kasalliklarni Ilizarov usulida davolaş böyiça i.t.lar prof. B. M. Mirazimov nomi b-n boğliqdir. Hozir O. masalalari b-n Travmatologiya va ortopediya i.t. instituta, şuningdek, barça tibbiyot intlaridagi ortopediya va travmatologiya kafedralari şuğullanadi.
Şahob Hamroyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОРТОПЕДИЯ (орто... ва лот. paideia — парвариш қилиш) — тиббиётнинг бир соҳаси. Туғма нуқсонлар, шикастлар ва турли касалликлар оқибатида таянч ҳаракат аъзолари шакли ва функциясининг бузилишини аниклаш, даволаш ва олдини олиш йўлларини ўрганади. Ҳоз. О. фанига француз врачи Н. Андри (1658—1742) асос солган. О. узоқтарихга эга. Умуртқа поғонасининг қийша-йиши, маймоик, сон суягининг бўкса бўғимидан чиқиши, синган ва чиққан суякларни солиш ва тўғрилаш усуллари Гиппократ асарларидаёқ муфассал баён этилган эди.
Кдд. замон врачлари Асклепий, Гален ва б. хам О.га кўпгина янгилик киритдилар. Ўша даврда таклиф қилинган «лордоз» (умуртқа поғонасининг олдинга қийшайиши), «кифоз» (орқага қийшайиши), «сколиоз» (ёнбошга қийшайиши) каби терминлар О.да шу кунга қадар ўз моҳиятини сақлаб қолди. Ўрта Осиё олимларидан Абу Али ибн Сино, Абдулқосим Абдураҳмон ва б. ўз асарларида силаш усулларини тасвирладилар ва синган қўл ёки оёққа гипс боғлов қўйишни амалда татбиқ этдилар. Француз хирурги А. Паре эса қўл ёки оёқ суякларининг синиши, чиқиши, умуртқа поғонасининг қийшайиши, туғма маймоклик ва б.нинг келиб чиқиш сабабларини тасвирлади, турли даво усулларини таклиф этди.
18-а. охирларида махсус ортопедик даволаш муассасалари ташкил топди. Синган қўл-оёқ суягини даволашда Европада биринчи марта гипс қўлланила бошлади. О.да консерватив даво усулларидан редрессация, синган қўл-оёқни чўзиш, гипс боғлов қўйиш, силаш, даво машқлари ва б.дан ҳам кенг фойдаланилади. Антисептика, асептика, наркоз, кейинчалик рентгенографияимт ривожланиши б-н О.да остеотомия, остеосинтез, артропластика, мускул пайларини кўчириб ўтқазиш каби оператив методлар ҳам қўлланилади.
1806 й.да рус хирурги Е.О. Мухин харакат аъзолари хирургиясини тасвирлаб берди. Н. И. Пирогов О. соҳасида илмий асарлар, Н. Эллинский десмургия тўғрисида қўлланма, Н. И. Студен-ский «Ортопедия курси»ни яратди ва ҳ. к. Рус врачи И. В. Рклицкий биринчи бор суякни пардаси остидан арралаб операция қилди. Бу даврда сон ва тизза протезлари такомиллаштирилди. 19-а. охирида В. И.Кузьмин синган ва бит-маган суякларни никель штифтлар б-н бириктириш усулини амалда татбиқ этди. 1900 й.да Петербург Ҳарбий-тиббиёт академиясида биринчи О. кафед-раси ва клиникаси ташкил этилиб, 1906 й.да ин-тга айлантирилди.
Ўзбекистонда бу соҳа 20-й.ларда ривожлана бошлади. 1926 й.да Ўрта Осиё ун-тининг тиббиёт ф-тида суяк сили ва ортопедия доцентлик курси жорий этилиши, 1930 й.да физиотерапия ин-тида О. клиникаси очилиши, унинг 1931 й.да Ортопедия, травматология ва суяк сили и.т. институтига айлантирилиши травматология ва ортопедия муаммолари устидаги тадқиқот ишларининг ривожланишига имкон берди. 1940 й. ин-т бер-китилди, лекин унинг клиникаси Тошкент тиббиёт ин-ти таркибида ўз фаолиятини давом эттираверади.
2-жаҳон уруши йилларида Ўзбекистонда кўплаб госпиталлар очилди, ярадорларни даволаш, уларни ҳаётга, меҳ-натга қайтариш йўлида республикамиз мутахассислари проф. О. Ш. Шокиров, проф. Н. М. Шоматов ва б. катта тажриба орттирдилар. Бу Ўзбекистонда суяк жаррохлиги ва протезлаш соҳаларининг ривожланишига асос бўлди.
Урушдан кейинги йилларда и.т. ишлари тобора чуқурлаштириб борилди. Ўзбек олимлари томонидан жароҳатларни даволашда суяк пластикаси қилиш (Н. М. Шоматов), шарқ табобати усулларини қўллаш (О. Ш. Шокиров) устида чуқур илмий ишлар олиб борилди. Шу б-н бир қаторда Ўзбекистон учун жуда муҳим муаммо — болаларда туғма мажрухликларнинг олдини олиш ва даволаш масаласига катта эътибор берилди. Н. М. Шоматов бошчилигидаги олимларнинг ҳаракатлари натижасида Ўзбекистонда болалар ор-топедияси хизмати ташкил топди.
70—80-й.ларда Ўзбекистонда ўлка патологияси деб ҳисобланадиган кенг тарқалган ортопедик касалликларни даволаш устида и.т.лар олиб борилди. Қўл-оёкларнинг куйишдан кейинги шакл ўзгаришларини тери пластикаси ёрдамида даволаш (К. X. Тагиров, Б. М. Миразимов, Р. Ф. Башкинова, С. М. Маннонов), болалар церебрал фалажи (Б. В. Шаварин), суяк синишини (Ў. С. Исломбеков), остеомиелит касаллигини (Ш. Ш. Ҳамроев, Ш. Б. Турғунов) даволаш бўйича қилинган илмий ишлар мамлакатда травматология ва ортопедия фанининг ривожланишида катта роль ўйнади.
ЎзРда ортопедик касалликларни Илизаров усулида даволаш бўйича и.т.лар проф. Б. М. Миразимов номи б-н боғлиқдир. Ҳозир О. масалалари б-н Травматология ва ортопедия и.т. института, шунингдек, барча тиббиёт интларидаги ортопедия ва травматология кафедралари шуғулланади.
Шаҳоб Ҳамроев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.