Orttirilgan immun tanqisligi sindromi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 233–235-b. — ziyouz.com
Orttirilgan immun tanqisligi sindromi (OITS) — ret-rovirus guruhiga mansub virus qözğatadigan kasallik; ikki davrga böli-nadi: OITV infeksiyasi va bevosita OITS (SPID) davri. OITV infeksiyasi davri odam organizmida virus bor, lekin kasallik alomatlari hali na-moyon bölmagan davr. Virus deyarli bir vaqtda Parijda prof. Lyuk Montanye hamda AQŞda prof. Gallo boşçili-gidagi olimlar tomonidan kaşf etilgan (1983 y.). Bu virus odamning immunitet tizimiga tanlab ta'sir körsata-di, ayniqsa, SD4+ immun hujayralariga qirğin keltiradi. Virus odam organizmiga tuşgaç, 2—3 kundan söng, 25—30% hollarda birlamçi infeksiya davriga xos alomatlar kuzatilişi mumkin. Bu «ötkir serokonversiya sin-dromi» deb ataladi, bunda harorat kötariladi, tunda terlaş, böğimlar va boş oğriği, loxaslik, qayt qiliş, iç ketişi, badanda, ayniqsa, uning yuqori qismida toşmalar paydo bölişi mumkin. Bu alomatlar odam organizmiga tuşgan virus ta'siriga immunitet tizimi ma'lum darajada javob qaytariş reaksiyasi b-n boğliq. Lekin bu davrda antitelolarni aniqlaş natija bermaydi, çunki immunitet tizimining javobi hali töliq şakllanmagan böladi. Kasallikning bu davri 8—10 y.gaça, ba'zan undan ham uzoq davom etişi mumkin. Hoz. kunda amaliyotda OITV infeksiyasi taşhisini qöyiş qonda kasallik virusiga qarşi paydo bölgan antitelolarni aniqlaş — immun ferment taxlili (IFT) reaksiyasiga asoslangan. Dastlabki antitelolar virus organizmga tuşgaç, 3 haftadan söng şakllana boşlasa ham, qöllanadigan diagnostikumlar ularni ilğay olmaydi. Şu bois, odamga uşbu infeksiya ilaşgani töğrisida virus organizmga tuşganidan söng 90 kun ötkazib olingan tek-şiriş natijasiga qarab xulosa çiqariş mumkin.
OITS OITV infeksiyasining yakuniy davri hisoblanadi. Virus b-n organizm örtasidagi kuraş uzoq davom etib, virusning ustunligi b-n tugaydi. Şu vaqtdan OITS davri boşlanadi. Bu davrda odam organizmi har qanday mikrobga bardoş beriş xususiya-tini yöqotadi. Jumladan, nafas, me'da-içak, siydik yöllarida doimo mavjud bölgan va kasallik qözğata ol-maydigan mikroblar ham faollaşib, turli xastaliklarni keltirib çikari-şi mumkin. Ularning namoyon bölişi organizmda yuzaga kelgan OITS holati b-n boğliq bölgani uçun, uşbu guruhga kiruvçi kasalliklar jamlangan holda OITS b-n boğliq (assotsiirlan-gan) infeksiyalar deb ataladi. Bular bakterial infeksiyalar, zamburuğli kasalliklar, viruslar qözğatadigan kasalliklar, Kapoşi sarkomasi va h.k.
Kasallik virusi infeksiya yuqqan odamning qonida, erkaklar şahvatida, ayollarning jinsiy a'zolari çiqindilarida va kökrak sutida böladi. Şuning uçun OITV, asosan, uç xil yöl b-n yuqadi: qon orqali, jinsiy aloqa vositasida va infeksiya yuqqan onadan homilasiga vertikal yöl b-n ötadi.
OITS b-n oğriganlarning köpçiligini narkomanlar (giyoxvandlar), fohişalar, gomo- va biseksuallar taşkil etadi. OITS organizmga jinsiy aloqa, parenteral muolajalar (nosteril igna, şprits va b. tibbiy anjomlar işlatilganda), inifitsirlangan qon va uning örnini bosuvçi dorilarni qöllaş, a'zo va töqimalarni köçirib ötkaziş (transplantatsiya) vaqtida, şuningdek, virusni yuktirib olgan onadan homilaga homiladorlik davrida, tuğiş jarayonida va gödak emi-ziladigan bölsa, kökrak suti b-n yuqib qolişi mumkin.
Özbekistonda OITV/OITS b-n boglits masalalar Soğliqni saqlaş vazirligining OITV/OITS xizmati tomonidan amalga oşiriladi. Respublika OITV/OITS markazi, Qoraqalpoğiston Respublikasi OITV/OITS markazi, Toşkent şahar va viloyatlar OITV/ OITS markazlari öz xududlarida uşbu soha faoliyati b-n boğliq barça profilaktik, epidemiologik, lab. tekşiruvi, davolaş tadbirlarini olib boradi. Har bir markaz qoşida öz ixtiyori b-n lab. tekşiruvi uçun kelganlarni sir saqlagan holda tekşiradigan anonim xonalar mavjud. Maqsadli guruhlargiyohvandlar va seks xodimlari b-n virus yuqib qolişining odsini oliş maqsadida xufiyona iş olib boradigan Işonç punktlari (IP) ham işlaydi.
Profilaktikasi. Uşbu infeksiya keng tarqalgan kasalliklardan biri bölgani uçun muhofaza tadbirlari ijtimoiy hayotning barça soha vakillari iştirokida olib borilişi lozim. Har bir yigit-qiz bu infeksiyaning tarqaliş yöllari, uning oldini oladigan tadbirlardan xabardor bölişi va özini undan ehtiyot qilişi kerak.
Ad.: Axtamov M. A., Ahmedov M. A., SPID. T., 1991; V1J/-infeksiya. Rukovodstvo dlya vraçey, Nijniy Novgorod, 1999. Şonosir Şovahobov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОРТТИРИЛГАН ИММУН ТАНҚИСЛИГИ СИНДРОМИ (ОИТС) — рет-ровирус гуруҳига мансуб вирус қўзғатадиган касаллик; икки даврга бўли-нади: ОИТВ инфекцияси ва бевосита ОИТС (СПИД) даври. ОИТВ инфекцияси даври одам организмида вирус бор, лекин касаллик аломатлари ҳали на-моён бўлмаган давр. Вирус деярли бир вақтда Парижда проф. Люк Монтанье ҳамда АҚШда проф. Галло бошчили-гидаги олимлар томонидан кашф этилган (1983 й.). Бу вирус одамнинг иммунитет тизимига танлаб таъсир кўрсата-ди, айниқса, СД4+ иммун ҳужайраларига қирғин келтиради. Вирус одам организмига тушгач, 2—3 кундан сўнг, 25—30% ҳолларда бирламчи инфекция даврига хос аломатлар кузатилиши мумкин. Бу «ўткир сероконверсия син-дроми» деб аталади, бунда ҳарорат кўтарилади, тунда терлаш, бўғимлар ва бош оғриғи, лохаслик, қайт қилиш, ич кетиши, баданда, айниқса, унинг юқори қисмида тошмалар пайдо бўлиши мумкин. Бу аломатлар одам организмига тушган вирус таъсирига иммунитет тизими маълум даражада жавоб қайтариш реакцияси б-н боғлиқ. Лекин бу даврда антителоларни аниқлаш натижа бермайди, чунки иммунитет тизимининг жавоби ҳали тўлиқ шаклланмаган бўлади. Касалликнинг бу даври 8—10 й.гача, баъзан ундан ҳам узоқ давом этиши мумкин. Ҳоз. кунда амалиётда ОИТВ инфекцияси ташҳисини қўйиш қонда касаллик вирусига қарши пайдо бўлган антителоларни аниқлаш — иммун фермент тахлили (ИФТ) реакциясига асосланган. Дастлабки антителолар вирус организмга тушгач, 3 ҳафтадан сўнг шакллана бошласа ҳам, қўлланадиган диагностикумлар уларни илғай олмайди. Шу боис, одамга ушбу инфекция илашгани тўғрисида вирус организмга тушганидан сўнг 90 кун ўтказиб олинган тек-шириш натижасига қараб хулоса чиқариш мумкин.
ОИТС ОИТВ инфекциясининг якуний даври ҳисобланади. Вирус б-н организм ўртасидаги кураш узоқ давом этиб, вируснинг устунлиги б-н тугайди. Шу вақтдан ОИТС даври бошланади. Бу даврда одам организми ҳар қандай микробга бардош бериш хусусия-тини йўқотади. Жумладан, нафас, меъда-ичак, сийдик йўлларида доимо мавжуд бўлган ва касаллик қўзғата ол-майдиган микроблар ҳам фаоллашиб, турли хасталикларни келтириб чикари-ши мумкин. Уларнинг намоён бўлиши организмда юзага келган ОИТС ҳолати б-н боғлиқ бўлгани учун, ушбу гуруҳга кирувчи касалликлар жамланган ҳолда ОИТС б-н боғлиқ (ассоциирлан-ган) инфекциялар деб аталади. Булар бактериал инфекциялар, замбуруғли касалликлар, вируслар қўзғатадиган касалликлар, Капоши саркомаси ва ҳ.к.
Касаллик вируси инфекция юққан одамнинг қонида, эркаклар шаҳватида, аёлларнинг жинсий аъзолари чиқиндиларида ва кўкрак сутида бўлади. Шунинг учун ОИТВ, асосан, уч хил йўл б-н юқади: қон орқали, жинсий алоқа воситасида ва инфекция юққан онадан ҳомиласига вертикал йўл б-н ўтади.
ОИТС б-н оғриганларнинг кўпчилигини наркоманлар (гиёхвандлар), фоҳишалар, гомо- ва бисексуаллар ташкил этади. ОИТС организмга жинсий алоқа, парентерал муолажалар (ностерил игна, шприц ва б. тиббий анжомлар ишлатилганда), инифицирланган қон ва унинг ўрнини босувчи дориларни қўллаш, аъзо ва тўқималарни кўчириб ўтказиш (трансплантация) вақтида, шунингдек, вирусни юктириб олган онадан ҳомилага ҳомиладорлик даврида, туғиш жараёнида ва гўдак эми-зиладиган бўлса, кўкрак сути б-н юқиб қолиши мумкин.
Ўзбекистонда ОИТВ/ОИТС б-н боглиц масалалар Соғлиқни сақлаш вазирлигининг ОИТВ/ОИТС хизмати томонидан амалга оширилади. Республика ОИТВ/ОИТС маркази, Қорақалпоғистон Республикаси ОИТВ/ОИТС маркази, Тошкент шаҳар ва вилоятлар ОИТВ/ ОИТС марказлари ўз худудларида ушбу соҳа фаолияти б-н боғлиқ барча профилактик, эпидемиологик, лаб. текшируви, даволаш тадбирларини олиб боради. Ҳар бир марказ қошида ўз ихтиёри б-н лаб. текшируви учун келганларни сир сақлаган ҳолда текширадиган аноним хоналар мавжуд. Мақсадли гуруҳларгиёҳвандлар ва секс ходимлари б-н вирус юқиб қолишининг одцини олиш мақсадида хуфиёна иш олиб борадиган Ишонч пунктлари (ИП) ҳам ишлайди.
Профилактикаси. Ушбу инфекция кенг тарқалган касалликлардан бири бўлгани учун муҳофаза тадбирлари ижтимоий ҳаётнинг барча соҳа вакиллари иштирокида олиб борилиши лозим. Ҳар бир йигит-қиз бу инфекциянинг тарқалиш йўллари, унинг олдини оладиган тадбирлардан хабардор бўлиши ва ўзини ундан эҳтиёт қилиши керак.
Ад.: Ахтамов М. А., Аҳмедов М. А., СПИД. Т., 1991; В1Ж/-инфекция. Руководство для врачей, Нижный Новгород, 1999. Шоносир Шоваҳобов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.