Öş viloyati

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 218–219-b. — ziyouz.com

Öş viloyati — Qirğiziston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1939 yil 21 noyab. da taşkil qilingan. Ö.v. respublikaning jan.ğarbiy qismida joylaşgan. Janubiy şarqida Xitoy bilan çegaradoş. Mayd. 29,2 ming km2. Aholisi 1176 ming kişi (1999), asosan, qirğizlar va özbeklar, şuningdek, rus, tatar, ukrain, tojik va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi 480 ming kişidan ziyod. Yirik şaharlari: Qizilqiya, Sulukta, Qorasuv, Özgan. 10 ma'muriy tumanga bölingan, 5 şahar, 7 şaharça bor. Markazi — Öş şahri

Viloyat hududi Tyanşan va Pomir — Olay toğlarida joylaşgan. Şim. ğarb, şim. va şim.şarqida Çatqol, Piskom, Talas Olatovi tizmalari, Susamirtov va boşqalar, şarqida Farğona tizmasi (tizmalar orasida yirik toğlararo botiqlar: Çatqol botiği — bal. 750— 1000 m, Ketmontepa botiği — bal. 750— 1000 m) bor. Janubiy da Turkiston, Orqa Olay tizmalari (Ö.v.ning eng baland joyi — 7134 m) qadimiy kötargan. Farğona vodiysi atroflari adir va toğ etaklaridan iborat.

Foydali qazilmalari: toşkömir va qönğir kömir, neft, yenuvçi slanetslar, tabiiy gaz, surma, simob, qörğoşin rudalari, volfram, toş tuzi, quriliş materiallari va boşqalar Iqlimi kontinental, quruq. 500 m dan 1000-1100 m gaça balandlikda yanv.ning örtaça t-rasi —3°, iyulniki 24 — 27°. Vegetatsiya davri 210—215 kun. Şu balandliklarda viloyatning asosiy obikor vohalari joylaşgan. 2000—3000 m balandlikda iyulning örtaça t-rasi 11—18°, qişi sovuq va davomli. Yillik yoğin 400—600 mm (Farğona tizmasining ğarbiy yon bağrida 900 mm gaça). 3000 m dan balandda iqlim ançagina sovuq (iyulning örtaça t-rasi 10°dan past), yil böyi sovuqsiz kunlar kam. Eng yirik daryolari: Norin va Qoradaryo. Sariçelak köli, Töxtağul, Papan suv omborlari bor. Toğlarda 1500 m balandlikkaça böz tuproqlarda quruq toğ daştlari, undan yuqorida ötloq daştlar tarqalgan. Çatqol va Farğona tizmalarida yonğoqzormevazor örmonlar uçraydi. Yovvoyi mevali daraxtlardan yonğoq, olma, pista, bodom, olça, dölana, zirk ösadi. Olay va Turkiston tizmalarida arça örmonlari bor. 3000—4000 m balandliklarda — toğ ötloqi tuproqlarda subalp va alp ötloqlari mavjud. Ulardan yozgi yaylov sifatida foydalaniladi. Yonğoqzormevazor örmonlarda tulki, böri, börsiq, oq siçqon, qönğir ayiq, qobon, yelik, jayra; baland toğlarda toğ eçkisi, qor qoploni yaşaydi. Ö.v. da Sariçelak qöriqxonasi joylaşgan.

Qirğiziston Respublikasida qazib olinadigan neft va gaz, kömirning asosiy qismini Ö.v. beradi. Rangli metallurgiya, metallsozlik va maşinasozlik korxonalari, ip va ipak yigiruv, paxta tozalaş, göşt korxonalari bor. Ö.v. toğyaylov çorvaçiligining muhim r-ni. Ğalla (şu jumladan, şoli), paxta, arpa, tamaki ekiladi. Farğona atrofidagi vodiylarda boğdorçilik (örik, olma, behi) va tokçilik rivojlangan.

Toğlarda yaylov çorvaçiligi mavjud. Asosiy tarmoği — göştjun qöyçiligi. Qoramolçilik suğorib dehqonçilik qilinadigan tumanlarda, Olay vodiysida qötoslar, şuningdek, qoramol, qöy va eçki, yilqi boqiladi. Parrandaçilik hamda ipakçilik sohalari rivojlanmoqda.*Avtomobil — asosiy transport turi. Muhim avtomobil yöllari: Öş—Bişkek, Öş—Toşkent, Öş—Xoruğ, Öş—Qorasuv—Özgan— Qorağulja, Öş — Qizilqiya — Isfana, Öş — Aravon. T.y. transporti muhim ahamiyatga ega. Pedagogika inti, tarixiymadaniy muzeyqöriqxona, 2 drama teatri, kurort va sanatoriylar bor. Turizm rivojlangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎШ ВИЛОЯТИ — Қирғизистон Республикаси таркибидаги вилоят. 1939 йил 21 нояб. да ташкил қилинган. Ў.в. республиканинг жан.ғарбий қисмида жойлашган. Жанубий шарқида Хитой билан чегарадош. Майд. 29,2 минг км2. Аҳолиси 1176 минг киши (1999), асосан, қирғизлар ва ўзбеклар, шунингдек, рус, татар, украин, тожик ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 480 минг кишидан зиёд. Йирик шаҳарлари: Қизилқия, Сулукта, Қорасув, Ўзган. 10 маъмурий туманга бўлинган, 5 шаҳар, 7 шаҳарча бор. Маркази — Ўш шаҳри

Вилоят ҳудуди Тяньшан ва Помир — Олай тоғларида жойлашган. Шим. ғарб, шим. ва шим.шарқида Чатқол, Писком, Талас Олатови тизмалари, Сусамиртов ва бошқалар, шарқида Фарғона тизмаси (тизмалар орасида йирик тоғлараро ботиқлар: Чатқол ботиғи — бал. 750— 1000 м, Кетмонтепа ботиғи — бал. 750— 1000 м) бор. Жанубий да Туркистон, Орқа Олай тизмалари (Ў.в.нинг энг баланд жойи — 7134 м) қадимий кўтарган. Фарғона водийси атрофлари адир ва тоғ этакларидан иборат.

Фойдали қазилмалари: тошкўмир ва қўнғир кўмир, нефть, енувчи сланецлар, табиий газ, сурма, симоб, қўрғошин рудалари, вольфрам, тош тузи, қурилиш материаллари ва бошқалар Иқлими континентал, қуруқ. 500 м дан 1000-1100 м гача баландликда янв.нинг ўртача т-раси —3°, июлники 24 — 27°. Вегетация даври 210—215 кун. Шу баландликларда вилоятнинг асосий обикор воҳалари жойлашган. 2000—3000 м баландликда июлнинг ўртача т-раси 11—18°, қиши совуқ ва давомли. Йиллик ёғин 400—600 мм (Фарғона тизмасининг ғарбий ён бағрида 900 мм гача). 3000 м дан баландда иқлим анчагина совуқ (июлнинг ўртача т-раси 10°дан паст), йил бўйи совуқсиз кунлар кам. Энг йирик дарёлари: Норин ва Қорадарё. Саричелак кўли, Тўхтағул, Папан сув омборлари бор. Тоғларда 1500 м баландликкача бўз тупроқларда қуруқ тоғ даштлари, ундан юқорида ўтлоқ даштлар тарқалган. Чатқол ва Фарғона тизмаларида ёнғоқзормевазор ўрмонлар учрайди. Ёввойи мевали дарахтлардан ёнғоқ, олма, писта, бодом, олча, дўлана, зирк ўсади. Олай ва Туркистон тизмаларида арча ўрмонлари бор. 3000—4000 м баландликларда — тоғ ўтлоқи тупроқларда субальп ва альп ўтлоқлари мавжуд. Улардан ёзги яйлов сифатида фойдаланилади. Ёнғоқзормевазор ўрмонларда тулки, бўри, бўрсиқ, оқ сичқон, қўнғир айиқ, қобон, елик, жайра; баланд тоғларда тоғ эчкиси, қор қоплони яшайди. Ў.в. да Саричелак қўриқхонаси жойлашган.

Қирғизистон Республикасида қазиб олинадиган нефть ва газ, кўмирнинг асосий қисмини Ў.в. беради. Рангли металлургия, металлсозлик ва машинасозлик корхоналари, ип ва ипак йигирув, пахта тозалаш, гўшт корхоналари бор. Ў.в. тоғяйлов чорвачилигининг муҳим р-ни. Ғалла (шу жумладан, шоли), пахта, арпа, тамаки экилади. Фарғона атрофидаги водийларда боғдорчилик (ўрик, олма, беҳи) ва токчилик ривожланган.

Тоғларда яйлов чорвачилиги мавжуд. Асосий тармоғи — гўштжун қўйчилиги. Қорамолчилик суғориб деҳқончилик қилинадиган туманларда, Олай водийсида қўтослар, шунингдек, қорамол, қўй ва эчки, йилқи боқилади. Паррандачилик ҳамда ипакчилик соҳалари ривожланмоқда.*Автомобиль — асосий транспорт тури. Муҳим автомобиль йўллари: Ўш—Бишкек, Ўш—Тошкент, Ўш—Хоруғ, Ўш—Қорасув—Ўзган— Қорағулжа, Ўш — Қизилқия — Исфана, Ўш — Аравон. Т.й. транспорти муҳим аҳамиятга эга. Педагогика инти, тарихиймаданий музейқўриқхона, 2 драма театри, курорт ва санаторийлар бор. Туризм ривожланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.