Ösimlik bitlari

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 175–176-b. — ziyouz.com

Ösimlik bitlari ÖSIMLIK BITLARI, şiralar — tengqanotli xartumli haşortlar kenja turkumi. Mingga yaqin turi ma'lum. Tana uz. 0,5—6,0 mm, tuxumsimon yoki oval şaklda, rangi oç yaşildan qöngirgaça. Boşi kamharakat, sançibsöruvçi oğiz apparati xartum körinişida bölib, boşining orqa qismidan boşlangan böğimlardan taşkil topgan. Möylovlari 3—6 böğimli. Köpinça qanotsiz. Töptöp bölib yaşaydi. Qanotlilari bir ösimlikdan boşqasiga köçib ötadi. Ö.b.ning rivojlaniş sikli: odatda, tuxum holida ikki yoki köp yillik ösimliklarda qişlaydi; bahorda tuxumdan qanotsiz urğoçi — asosçi vujudga kelib, 50—70 liçinka tuğadi, bular tez orada rivojlanib voyaga yetadi; ikkinçi va navbatdagi keyingi avlodining voyaga yetgan individlari ham qanotsiz (partenogenetik, tirik tuğib köpayadi va qanotsiz qiz avlodni vujudga keltiradi). Rivojlaniş sikli uruğlangan tuxum qöyiş bilan tugallanadi (mas, dukkaklilar va lavlagi Ö.6.). Ö.b.larining rivojlaniş davri havo haroratiga boğliq holda 3—20 kun. Mavsumda 2026 avlod beradi. Urğoçisi yoz oyida 14 kungaça yaşaydi. Qanotli urğoçilar kuniga 1—2 liçinka, qanotsizlari esa 5—10 liçinka tugadi. Ozgina yoğingarçilik şiralarning rivojlanişiga yaxşi şaroit yaratadi; yirik tomçili, surunkasiga yoqqan şiddatli yomğirlar oçiq yaşovçi şiralarni yuvib, nobud qiladi. Ö.b. bargnovdadagi şirani söradi. Natijada ösimlik poyasi va ildizidagi uglevodlar zaxirasi keskin kamayadi. Bu esa barglarning buralişi, novdalarning qinğirqiyşiq ösişi, töqimalarning kasallanib şiş, bujğun va boşqalar har xil ösimtalar hosil qilişiga sabab böladi. Zararlangan ösimliklarning hosildorligi 15—20% ga kamayib ketadi. Bundan taşqari, Ö.b. kasal ösimlik şirasini söriş bilan birga xavfli kasalliklarni tarqatadi ham.

Ö.b.da mayda yaydoqçilarning köpgina turlari, jumladan, afelinuslar, şuningdek, vizildoq paşşalar, törqanotlilar liçinkasi, köpgina koksinellidlar parazitlik qiladi.

Kuraş çoralari: birlamçi xöjayinösimlik bilan ikkilamçisini bir-biriga yaqin ekmaslik; haşarotlar şikastlaşiga çidamli navlarni yetiştiriş; haşarotlarning tabiiy kuşandalari entomofaglar (mas, oltinköz) dan foydalaniş, ösimliklarga kimyoviy vositalar — fosfororganik preparatlar purkaş.

Ad.: Nevskiy V.P., Tli Sredney Azii, T., 1929; D avl yetşi na A.G., Tli roda ArN15 . faunm Uzbekistana, T., 1964; Muxamadiyev A.A., Tli Ferganskoy dolinn, T„ 1979.

Sulton Alimuhamedov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎСИМЛИК БИТЛАРИ, ширалар — тенгқанотли хартумли ҳашортлар кенжа туркуми. Мингга яқин тури маълум. Тана уз. 0,5—6,0 мм, тухумсимон ёки овал шаклда, ранги оч яшилдан қўнгиргача. Боши камҳаракат, санчибсўрувчи оғиз аппарати хартум кўринишида бўлиб, бошининг орқа қисмидан бошланган бўғимлардан ташкил топган. Мўйловлари 3—6 бўғимли. Кўпинча қанотсиз. Тўптўп бўлиб яшайди. Қанотлилари бир ўсимликдан бошқасига кўчиб ўтади. Ў.б.нинг ривожланиш цикли: одатда, тухум ҳолида икки ёки кўп йиллик ўсимликларда қишлайди; баҳорда тухумдан қанотсиз урғочи — асосчи вужудга келиб, 50—70 личинка туғади, булар тез орада ривожланиб вояга етади; иккинчи ва навбатдаги кейинги авлодининг вояга етган индивидлари ҳам қанотсиз (партеногенетик, тирик туғиб кўпаяди ва қанотсиз қиз авлодни вужудга келтиради). Ривожланиш цикли уруғланган тухум қўйиш билан тугалланади (мас, дуккаклилар ва лавлаги Ў.6.). Ў.б.ларининг ривожланиш даври ҳаво ҳароратига боғлиқ ҳолда 3—20 кун. Мавсумда 2026 авлод беради. Урғочиси ёз ойида 14 кунгача яшайди. Қанотли урғочилар кунига 1—2 личинка, қанотсизлари эса 5—10 личинка тугади. Озгина ёғингарчилик шираларнинг ривожланишига яхши шароит яратади; йирик томчили, сурункасига ёққан шиддатли ёмғирлар очиқ яшовчи шираларни ювиб, нобуд қилади. Ў.б. баргновдадаги ширани сўради. Натижада ўсимлик пояси ва илдизидаги углеводлар захираси кескин камаяди. Бу эса баргларнинг буралиши, новдаларнинг қинғирқийшиқ ўсиши, тўқималарнинг касалланиб шиш, бужғун ва бошқалар ҳар хил ўсимталар ҳосил қилишига сабаб бўлади. Зарарланган ўсимликларнинг ҳосилдорлиги 15—20% га камайиб кетади. Бундан ташқари, Ў.б. касал ўсимлик ширасини сўриш билан бирга хавфли касалликларни тарқатади ҳам.

Ў.б.да майда яйдоқчиларнинг кўпгина турлари, жумладан, афелинуслар, шунингдек, визилдоқ пашшалар, тўрқанотлилар личинкаси, кўпгина кокцинеллидлар паразитлик қилади.

Кураш чоралари: бирламчи хўжайинўсимлик билан иккиламчисини бир-бирига яқин экмаслик; ҳашаротлар шикастлашига чидамли навларни етиштириш; ҳашаротларнинг табиий кушандалари энтомофаглар (мас, олтинкўз) дан фойдаланиш, ўсимликларга кимёвий воситалар — фосфорорганик препаратлар пуркаш.

Ад.: Невский В.П., Тли Средней Азии, Т., 1929; Д авл етши на А.Г., Тли рода АрН15 Ь. фаунм Узбекистана, Т., 1964; Мухамадиев А.А., Тли Ферганской долинн, Т„ 1979.

Султон Алимуҳамедов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.