Ösimliklar embriologiyasi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 188–189-b. — ziyouz.com

Ösimliklar embriologiyasi ÖSIMLIKLAR EMBRIOLOGIYASI, fitoembriologiya — ösimliklar morfologiyasining xususiy predmeti, ösimliklar murtagining hosil bölişi va rivojlanişi qonuniyatlarini örganadi. Oçiq uruğlilar va gulli Ö.e. uruğkurtak va gulda keçadigan ontogenezş hamda gametofitlar, jinsiy hujayralar va zigotaning tuzilişi hamda rivojlanişini tadqiq qiladi. Ö.e. töğrisidagi ma'lumotlar qadimdan ma'lum. 16—18-asrlarda asosiy e'tibor gulli ösimliklar jinsini aniqlaşga qaratiladi; duragaylaş va çetdan çanglantiriş borasidagi eksperimental işlar natijasida çetdan çanglantirişning ahamiyati oçib beriladi. Italiya olimi M.Malpigi birinçi bölib gulli ösimliklarning tuxum hujayrasi va murtak xaltasini (1675), ingliz botanigi N.Gryu uruğ endospermasini (1672) kaşf etadi. Ö.e. mustaqil fan sifatida faqat 19-asr örtalarida şakllana boşladi. Uning şakllanişi köp jihatdan hujayra nazariyasini va evolyutsion ta'limotning yaratilişi bilan boğliq. 20- asr boşlarida oçiq va yopiq uruğlilar gametofiti va çang nayçasining rivojlanişi töğrisida fundamental kaşfiyotlar qilindi; meyoz, mikrosporogenez va qöş uruğlanişning mohiyati oçib beridsi. Klassik tadqiqotlar tufayli Ö.e.ning zamonaviy muammolari: ontogenezning asosiy davrlari — çangdonning rivojlanişi, makrosporogenez, mikrosporalardan erkak gametofit (çang zarraçalari) va çang nayçasining şakllanişi; makrosporogenez va makrosporalardan urğoçi gametofit — murtak xaltasining hosil bölişi, qöş uruğlaniş, endosperm va murtakning şakllanişi va boşqalar aniqlanadi.

Tuban ösimliklar (suvötlar), lişayniklar, zamburuğlar generativ organlarining rivojlanişi uzoq vaqt davomida örganilmagan edi. Bu sohadagi işlar sönggi yillarda jadal olib borilmoqda.

Soliştirma embriologiya har xil taksonomik guruhlarga mansub organizmlar embrional belgilarini örganiş va soliştiriş, ösimliklar rivojlanişi siklida nasl gallanişlarini soliştirib örganiş bilan şuğullanadi. Bu işlarning natijasi ösimliklar sistematikasidagi yeçilmagan muammolarni hal etişda va filogenetik sistemalarni yaratişda muhim ahamiyatga ega.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎСИМЛИКЛАР ЭМБРИОЛОГИЯСИ, фитоэмбриология — ўсимликлар морфологиясининг хусусий предмети, ўсимликлар муртагининг ҳосил бўлиши ва ривожланиши қонуниятларини ўрганади. Очиқ уруғлилар ва гулли Ў.э. уруғкуртак ва гулда кечадиган онтогенезьш ҳамда гаметофитлар, жинсий ҳужайралар ва зиготанинг тузилиши ҳамда ривожланишини тадқиқ қилади. Ў.э. тўғрисидаги маълумотлар қадимдан маълум. 16—18-асрларда асосий эътибор гулли ўсимликлар жинсини аниқлашга қаратилади; дурагайлаш ва четдан чанглантириш борасидаги экспериментал ишлар натижасида четдан чанглантиришнинг аҳамияти очиб берилади. Италия олими М.Мальпиги биринчи бўлиб гулли ўсимликларнинг тухум ҳужайраси ва муртак халтасини (1675), инглиз ботаниги Н.Грю уруғ эндоспермасини (1672) кашф этади. Ў.э. мустақил фан сифатида фақат 19-аср ўрталарида шакллана бошлади. Унинг шаклланиши кўп жиҳатдан ҳужайра назариясини ва эволюцион таълимотнинг яратилиши билан боғлиқ. 20- аср бошларида очиқ ва ёпиқ уруғлилар гаметофити ва чанг найчасининг ривожланиши тўғрисида фундаментал кашфиётлар қилинди; мейоз, микроспорогенез ва қўш уруғланишнинг моҳияти очиб беридци. Классик тадқиқотлар туфайли Ў.э.нинг замонавий муаммолари: онтогенезнинг асосий даврлари — чангдоннинг ривожланиши, макроспорогенез, микроспоралардан эркак гаметофит (чанг заррачалари) ва чанг найчасининг шаклланиши; макроспорогенез ва макроспоралардан урғочи гаметофит — муртак халтасининг ҳосил бўлиши, қўш уруғланиш, эндосперм ва муртакнинг шаклланиши ва бошқалар аниқланади.

Тубан ўсимликлар (сувўтлар), лишайниклар, замбуруғлар генератив органларининг ривожланиши узоқ вақт давомида ўрганилмаган эди. Бу соҳадаги ишлар сўнгги йилларда жадал олиб борилмоқда.

Солиштирма эмбриология ҳар хил таксономик гуруҳларга мансуб организмлар эмбрионал белгиларини ўрганиш ва солиштириш, ўсимликлар ривожланиши циклида насл галланишларини солиштириб ўрганиш билан шуғулланади. Бу ишларнинг натижаси ўсимликлар систематикасидаги ечилмаган муаммоларни ҳал этишда ва филогенетик системаларни яратишда муҳим аҳамиятга эга.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.