Ösimliklar sistematikasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 185–186-b. — ziyouz.com
Ösimliklar sistematikasi — botanikaning bölimi; hozirgi va qirilib ketgan ösimliklarni tavsiflaş, ularni har xil darajada taksonlar böyiça tasnif qiliş bilan şuğullanadi. Ö.s. uzoqtarixga ega. Ösimliklar dastlab közga oson taşlanadigan bir neça belgilariga binoan tasniflangan. Hoz. Ö.s.da ösimliklarning anatomomorfologik belgilari bilan birga ular örtasidagi özaro qarindoşlik (gomologik) boğlanişlar hisobga olinadi. Ö.s.dagi dastlabki urinişlar bundan 5000 yil avval boşlangan. Yunon faylasufi, tabiatşunos Teofrast (mil.av. 372 — 287) ösimliklarni 4 guruh: daraxtlar, butalar, çala butalar va ötlarga bölgan. Keyinçalik nemis faylasufi Albert fon Bolştedt (1193 — 1280) ösimliklarni bir pallali va ikki pallalilarga ajratgan. Uyğoniş davrida italiyalik Andrea Çezalpino (1583) ösimliklarning, asosan, meva va uruğlarining tuzilişi asosida birinçi sun'iy tasnifini naşr etdi. 16-asr oxirida K. Baugin turkum (avlod) va tur kategoriyalarini fanga joriy etdi. K.Linney (1735) özining çangçilar soniga asoslangan sistemasini işlab çiqdi. Bir qança kamçiliklari bölişiga qaramay, bu sistema amaliy jihatdan faqat mutaxassislarga emas, balki barça botanikaga qiziquvçilarga qöl keldi.
19-asrda O.P. Dekandol sistematikasi (1813, 1819) katta ahamiyatga ega böldi. U ösimliklar dunyosini 2 bölim (nayçali va hujayrali, ya'ni nayçasiz ösimliklar)ga ajratadi. Nayçalilarga ikki pallali va bir pallaLi ösimliklar kiritildi. Angliyalik botanik R.Broun (1825) oçiq uruğlilar va yopiq uruğlilarni körsatib berdi. Rus olimi M.A.Maksimoviçning «Ösimliklar dunyosi sistemalari» kitobida tabiiy sistematikaning nazariy prinsiplari bayon etadi. Avstriya botanigi S.Endlixer hamma ösimliklarni 2 guruh (tallofitlar va yuksak ösimliklar)ga ajratgan. Fransuz botanigi A. Bronyar (1843) sistemasi böyiça ösimliklar kriptogam (hammasi uruğsiz) va fanerogamlarga ajratildi. Angliyalik botaniklar J.Bentam va J.Xuker (1862—83) Dekandol sistematikasini ança takomillaştirişdi.
Rossiyada ösimliklar filogenetik sistematikasining rivojlanişi, avvalo, B.M.KozoPolyanskiy va uning şogirdlari işlari bilan boğliq. Keyinçalik Ö.s. sohasida bir kança tadqiqotlar amalga oşirildi (Godenkin, 1937; Buş 1959, 1966; Vinogradov 1958; Komarov, 1954; Ilin, 1936; Popov, 1958; Kamelin, 1973; Svelev, 1976).
Özbekistonda ham bu sohada katta işlar qilindi (Zokirov, 1955, 1961; Korovin, 1962; Vvedenskiy, 1953, 1955, 1962; Muzaffarov, 1987, 1988; Pratov, 1998 va boşqalar). 6 tomli «Özbekiston florasi» (1941—1962), 10 tomli Örta Osiyo ösimliklari aniqlagiçi (1968— 1993) kabi töşgamlar naşr etildi. Hoz. Ö.s. katta yutuklarga erişilganligiga qaramasdan ösimlik dunyosi uçun köpçilikka ma'qul bölgan yagona sistematika yaratilmagan.
Ad.: Taxtadjan A.L., O sostoyanii i perspektivax razvitiya sistematiki. «Uspexi sovremennoy biologii», M., 1972; Jizn rasteniy, t. 1—6, M., 1974—82.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎСИМЛИКЛАР СИСТЕМАТИКАСИ — ботаниканинг бўлими; ҳозирги ва қирилиб кетган ўсимликларни тавсифлаш, уларни ҳар хил даражада таксонлар бўйича тасниф қилиш билан шуғулланади. Ў.с. узоқтарихга эга. Ўсимликлар дастлаб кўзга осон ташланадиган бир неча белгиларига биноан таснифланган. Ҳоз. Ў.с.да ўсимликларнинг анатомоморфологик белгилари билан бирга улар ўртасидаги ўзаро қариндошлик (гомологик) боғланишлар ҳисобга олинади. Ў.с.даги дастлабки уринишлар бундан 5000 йил аввал бошланган. Юнон файласуфи, табиатшунос Теофраст (мил.ав. 372 — 287) ўсимликларни 4 гуруҳ: дарахтлар, буталар, чала буталар ва ўтларга бўлган. Кейинчалик немис файласуфи Альберт фон Больштедт (1193 — 1280) ўсимликларни бир паллали ва икки паллалиларга ажратган. Уйғониш даврида италиялик Андреа Чезальпино (1583) ўсимликларнинг, асосан, мева ва уруғларининг тузилиши асосида биринчи сунъий таснифини нашр этди. 16-аср охирида К. Баугин туркум (авлод) ва тур категорияларини фанга жорий этди. К.Линней (1735) ўзининг чангчилар сонига асосланган системасини ишлаб чиқди. Бир қанча камчиликлари бўлишига қарамай, бу система амалий жиҳатдан фақат мутахассисларга эмас, балки барча ботаникага қизиқувчиларга қўл келди.
19-асрда О.П. Декандоль систематикаси (1813, 1819) катта аҳамиятга эга бўлди. У ўсимликлар дунёсини 2 бўлим (найчали ва ҳужайрали, яъни найчасиз ўсимликлар)га ажратади. Найчалиларга икки паллали ва бир паллаЛи ўсимликлар киритилди. Англиялик ботаник Р.Броун (1825) очиқ уруғлилар ва ёпиқ уруғлиларни кўрсатиб берди. Рус олими М.А.Максимовичнинг «Ўсимликлар дунёси системалари» китобида табиий систематиканинг назарий принциплари баён этади. Австрия ботаниги С.Эндлихер ҳамма ўсимликларни 2 гуруҳ (таллофитлар ва юксак ўсимликлар)га ажратган. Француз ботаниги А. Броньяр (1843) системаси бўйича ўсимликлар криптогам (ҳаммаси уруғсиз) ва фанерогамларга ажратилди. Англиялик ботаниклар Ж.Бентам ва Ж.Хукер (1862—83) Декандоль систематикасини анча такомиллаштиришди.
Россияда ўсимликлар филогенетик систематикасининг ривожланиши, аввало, Б.М.КозоПолянский ва унинг шогирдлари ишлари билан боғлиқ. Кейинчалик Ў.с. соҳасида бир канча тадқиқотлар амалга оширилди (Годенкин, 1937; Буш 1959, 1966; Виноградов 1958; Комаров, 1954; Ильин, 1936; Попов, 1958; Камелин, 1973; Цвелев, 1976).
Ўзбекистонда ҳам бу соҳада катта ишлар қилинди (Зокиров, 1955, 1961; Коровин, 1962; Введенский, 1953, 1955, 1962; Музаффаров, 1987, 1988; Пратов, 1998 ва бошқалар). 6 томли «Ўзбекистон флораси» (1941—1962), 10 томли Ўрта Осиё ўсимликлари аниқлагичи (1968— 1993) каби тўшгамлар нашр этилди. Ҳоз. Ў.с. катта ютукларга эришилганлигига қарамасдан ўсимлик дунёси учун кўпчиликка маъқул бўлган ягона систематика яратилмаган.
Ад.: Тахтаджан А.Л., О состоянии и перспективах развития систематики. «Успехи современной биологии», М., 1972; Жизнь растений, т. 1—6, М., 1974—82.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.