Ösimlikşunoslik

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 192–193-b. — ziyouz.com

Ösimlikşunoslik — madaniy ösimliklarni yetiştiriş usullari haqidagi fan. Tuproqşunoslik, umumiy dehqonçilik, q.x. meteorologiyasi, ösimliklar fiziologiyasi, biokimyosi, genetikasi, seleksiyasi, q.x. mikrobiologiyasi, agrofizika, agrokimyo, uruğçilik, ösimliklarni himoya qiliş bilan çambarças boğlangan. Ö.ning asosiy tadqiqot obyekti — q.x.da ekiladigan ekinlar (turi, xili, navi, duragayi), ularning biologiyasi; taşqi muhit — agroekologik şaroitlarga talabçanligi va boşqalar Zamonaviy Ö. şuğullanadigan asosiy masalalar: ekiladigan ösimliklar tasnifi (donli ekinlar, ildizmevali va tuganak mevalilar, moyli ekinlar, tolali ekinlar, yemxaşak ötlari va ekinlari, narkotikalkaloidli ekinlar); ularning biologik va ekologik xususiyatlarini örganiş, navlar (duragaylar)ni r-nlaştirişning ilmiy asoslari, qimmatli xöjalik belgilariga ega bölgan ösimliklar introduksiyasi, q.x. ekinlarini yetiştirişda intensiv texnologiya (agrotexnika)ni örganiş va işlab çiqiş; ekinning tuproqqa va atrof muhitga galabi; öğitlar va suğorişga munosabati; potensial hosildorligi yuqori bölgan tezpişar, kasalliklar hamda zararkunandalarga çidamli navlarni yaratiş; yangi navlar agrotexnikasi va boşqalar Ö. ayrim ekinlarning biologik xususiyatlari: vegetatsiya davrining davomiyligi; organogenez, ösiş va rivojlaniş ritmlari; vegetatsiya va morfogenezning izçil ketmaket fazalari; ildiz sistemasi va assimilyatsion sirtning rivojlaniş dinamikasi, quruq modda töplanişi, ösimlikda foydali xöjalik organlari va qismlarining şakllanişi; moddalar almaşinuvi; suv va oziklaniş rejimi, sovuqbardoşligi, qişlaşga, qurğoqçilikka, şörga va boşqalarga çidamligi va boşqalarni örganadi. Ö. ekinlarning ekologik xususiyatlarini örganişda q.x. zonasidagi iqlim va tuproq omillarini baholaş orqali ösimlik bilan taşqi muhit şaroitlari örtasidagi munosabatlarni tadqiq etadi. Bunda ekiş muddatlari, birinçi quzgi qorasovuq tuşadigan davr, suv bilan ta'minlaniş, tuproq unumdorligi va boşqalar masalalar örganiladi.

Q.x. ekinlarini östiriş texnologiyasi va mahsulot yetiştirişda U. örganadigan asosiy masalalar: mahalliy tuttroqiqlim şaroitlariga moslaşgan hamda qimmatli xöjalik va biologik xususiyati bilan ajralib turadigan nav (duragay)larni tanlaş; almaşlab ekişda eng yaxşi ötmişdoş tanlaş; tuproqni işlaş sistemasi va öğitlarni qöllaş, uruğlikni ekişga tayyorlaş, ekiş (muddatlari, uruğlik normasi, ekiş usullari va çuqurligi), ekinlarni parvarişlaş (tuproqni işlaş, oziqlantiriş, begona ötlarni yöqotiş, ösimliklarni zararkunanda va kasalliklardan himoya qiliş, defoliant va desikantlarni işlatiş, ekinlarni ösişni boşqaruvçi moddalar bilan işlaş); hosilni yiğib oliş (asosiy va yordamçi mahsulotni yiğiştiriş muddatlari va uni taşkil qiliş, nobudgarçilikka yöl qöymaslik, dalani anğiz qoldiqlaridan tozalaş, tuproqni yiğimterimdan keyin işlaş), yiğilgan hosilga dastlabki işlov beriş va h.k.

Ö. böyiça tadqiqot işlari dala, vegetatsion hamda lab. usullari bilan olib boriladi. Ö.da xöjaliklar hamda ayrim işlab çiqariş novatorlarining ilğor tajribalarini örganiş va ilmiy jihatdan umumlaştirişga katta örin beriladi. Yakunlangan tadqiqotlarning natijalari agrotexnika va iqtisodiy baholaş uçun aniq bir tabiiyiqlim şaroitlarida sinab köriladi.

Özbekistonda Ö. faniga AL.Abdullayev, A.V.Avtonomov, V. Zuyev, A. Imomaliyev, M.V.Muhammadjonov, J.K. Saidov, S.X. Yöldoşev, S.M.Miraxmedov, Ş.Ibrohimov, S.R.Muhammadxonov, Z.U.Umarov, Ğ.Qurbonov, Ğ.Rahimov, D.T.Abdukarimov, H.Otaboyeva va boşqalar muhim hissa qöşgan.

Özbekistonda Ö. masalalari bilan Özbekiston Qişloq xöjaligi ilmiy işlab çiqariş markazi tarkibidagi ilmiy muassasalar, q.x. oliy öquv yurtlari kafedralari şuğullanadi. Ö. böyiça yetakçi in-t Özbekiston ösimlikşunoslik instituti. Ö.ga oid ilmiyamaliy işlar «Uzbekiston kişlok xöjaligi», «Özbekiston agrar fani xabarnomasi» jur. larida, oliy öquv yurtlarining ilmiy töplamlarida bosiladi.

Halima Otaboyeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎСИМЛИКШУНОСЛИК — маданий ўсимликларни етиштириш усуллари ҳақидаги фан. Тупроқшунослик, умумий деҳқончилик, қ.х. метеорологияси, ўсимликлар физиологияси, биокимёси, генетикаси, селекцияси, қ.х. микробиологияси, агрофизика, агрокимё, уруғчилик, ўсимликларни ҳимоя қилиш билан чамбарчас боғланган. Ў.нинг асосий тадқиқот объекти — қ.х.да экиладиган экинлар (тури, хили, нави, дурагайи), уларнинг биологияси; ташқи муҳит — агроэкологик шароитларга талабчанлиги ва бошқалар Замонавий Ў. шуғулланадиган асосий масалалар: экиладиган ўсимликлар таснифи (донли экинлар, илдизмевали ва туганак мевалилар, мойли экинлар, толали экинлар, емхашак ўтлари ва экинлари, наркотикалкалоидли экинлар); уларнинг биологик ва экологик хусусиятларини ўрганиш, навлар (дурагайлар)ни р-нлаштиришнинг илмий асослари, қимматли хўжалик белгиларига эга бўлган ўсимликлар интродукцияси, қ.х. экинларини етиштиришда интенсив технология (агротехника)ни ўрганиш ва ишлаб чиқиш; экиннинг тупроққа ва атроф муҳитга галаби; ўғитлар ва суғоришга муносабати; потенциал ҳосилдорлиги юқори бўлган тезпишар, касалликлар ҳамда зараркунандаларга чидамли навларни яратиш; янги навлар агротехникаси ва бошқалар Ў. айрим экинларнинг биологик хусусиятлари: вегетация даврининг давомийлиги; органогенез, ўсиш ва ривожланиш ритмлари; вегетация ва морфогенезнинг изчил кетмакет фазалари; илдиз системаси ва ассимиляцион сиртнинг ривожланиш динамикаси, қуруқ модда тўпланиши, ўсимликда фойдали хўжалик органлари ва қисмларининг шаклланиши; моддалар алмашинуви; сув ва озикланиш режими, совуқбардошлиги, қишлашга, қурғоқчиликка, шўрга ва бошқаларга чидамлиги ва бошқаларни ўрганади. Ў. экинларнинг экологик хусусиятларини ўрганишда қ.х. зонасидаги иқлим ва тупроқ омилларини баҳолаш орқали ўсимлик билан ташқи муҳит шароитлари ўртасидаги муносабатларни тадқиқ этади. Бунда экиш муддатлари, биринчи қузги қорасовуқ тушадиган давр, сув билан таъминланиш, тупроқ унумдорлиги ва бошқалар масалалар ўрганилади.

Қ.х. экинларини ўстириш технологияси ва маҳсулот етиштиришда У. ўрганадиган асосий масалалар: маҳаллий туттроқиқлим шароитларига мослашган ҳамда қимматли хўжалик ва биологик хусусияти билан ажралиб турадиган нав (дурагай)ларни танлаш; алмашлаб экишда энг яхши ўтмишдош танлаш; тупроқни ишлаш системаси ва ўғитларни қўллаш, уруғликни экишга тайёрлаш, экиш (муддатлари, уруғлик нормаси, экиш усуллари ва чуқурлиги), экинларни парваришлаш (тупроқни ишлаш, озиқлантириш, бегона ўтларни йўқотиш, ўсимликларни зараркунанда ва касалликлардан ҳимоя қилиш, дефолиант ва десикантларни ишлатиш, экинларни ўсишни бошқарувчи моддалар билан ишлаш); ҳосилни йиғиб олиш (асосий ва ёрдамчи маҳсулотни йиғиштириш муддатлари ва уни ташкил қилиш, нобудгарчиликка йўл қўймаслик, далани анғиз қолдиқларидан тозалаш, тупроқни йиғимтеримдан кейин ишлаш), йиғилган ҳосилга дастлабки ишлов бериш ва ҳ.к.

Ў. бўйича тадқиқот ишлари дала, вегетацион ҳамда лаб. усуллари билан олиб борилади. Ў.да хўжаликлар ҳамда айрим ишлаб чиқариш новаторларининг илғор тажрибаларини ўрганиш ва илмий жиҳатдан умумлаштиришга катта ўрин берилади. Якунланган тадқиқотларнинг натижалари агротехника ва иқтисодий баҳолаш учун аниқ бир табиийиқлим шароитларида синаб кўрилади.

Ўзбекистонда Ў. фанига АЛ.Абдуллаев, А.В.Автономов, В. Зуев, А. Имомалиев, М.В.Муҳаммаджонов, Ж.К. Саидов, С.Х. Йўлдошев, С.М.Мирахмедов, Ш.Иброҳимов, С.Р.Муҳаммадхонов, З.У.Умаров, Ғ.Қурбонов, Ғ.Раҳимов, Д.Т.Абдукаримов, Ҳ.Отабоева ва бошқалар муҳим ҳисса қўшган.

Ўзбекистонда Ў. масалалари билан Ўзбекистон Қишлоқ хўжалиги илмий ишлаб чиқариш маркази таркибидаги илмий муассасалар, қ.х. олий ўқув юртлари кафедралари шуғулланади. Ў. бўйича етакчи ин-т Ўзбекистон ўсимликшунослик институти. Ў.га оид илмийамалий ишлар «Узбекистон кишлок хўжалиги», «Ўзбекистон аграр фани хабарномаси» жур. ларида, олий ўқув юртларининг илмий тўпламларида босилади.

Ҳалима Отабоева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.