Ösiş

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 194–195-b. — ziyouz.com

Ösiş (iqtisodiyotda) — mamlakatda tovarlar işlab çiqariş va xizmatlar yaratiş hajmining oldingi yil (davr) larga nisbatan köpaygan miqdorda takrorlanişi. Iqtisodiy ösişni ta'minlaş har qanday mamlakat iqtisodiy siyosatining asosiy maqsadi hisoblanadi. Yildan yilga aholi sonining köpayişi, kişilar ehtiyojlarining mutassil ortib borişi iqtisodiy Ö.ni şart qilib qöyuvçi asosiy sabablardandir. Iqtisodiy Ö. aholi turmuş darajasini oşirişga, xalq farovonligini ta'minlaşga xizmat qiladi.

Iqtisodiy Ö. negizida iqtisodiyotdagi yetakçi tarmoqlarning rivojlanişi turadi. Iqtisodiy ösiş işlab çiqarişning ilğor tuzilmasiga, yuqori mehnat unumdorligi darajasiga, içki va taşqi bozorda talab katta bölgan raqobatbardoş mahsulotlar işlab çiqarişga, mahsulotni qulay bozorlarda sotişga tayanadi. Boşqaça aytganda, iqtisodiy Ö. mahsulot işlab çiqarişning real hajmini muttasil qöpaytirib boriş va ayni paytda jamiyat taraqqiyotida texnologik, iqtisodiy va ijtimoiy tavsiflarning yaxşilanib borişini anglatadi.

Iqtisodiy Ö.ni aniqlaş va hisoblaşda mamlakat iktisodiy taraqqiyotining eng umumiy körsatkiçi bölgan yalpi içki mahsulot (YAIM) asos bölib xizmat qiladi va iqgisodiy ösişning muayyan davr mobaynida real YAIM hajmining ijobiy tomonga özgarişini körsatadi. Iqtisodiy ösiş sur'atlari YAIM ösiş sur'atlarida öz aksini topadi.

Iqtisodiy Ö. mamlakat iqtisodiyoti rivojlanişining umumiy holatini ifodalaydi. Real YAIM hajmining özgarişi mamlakat iktisodiyoti holati va dinamikasi töğrisida ma'lumot bersada, iqtisodiy Ö.ni töliq aks ettirmaydi. Mas, mamlakat aholisining Ö. sur'ati 3% ni, real YAIM ning Ö. sur'ati ham 3% ni taşkil etdi. Bunday holatda, garçi YAIM hajmi ösgan bölsada, kişilarning daromadlari özgarmay qoladi. Şu sababli iqtisodiy Ö.ni tölaroq aks ettiriş uçun boşqa bir körsatkiç — aholi jon boşiga işlab çiqarilgan real YAIMning özgarişi qöllaniladi.

Real YAIM hajmining özgarişi umuman mamlakat iqtisodiyotining muayyan davr oraliğidagi rivojlanişini ifodalasa, aholi jon boşiga töğri keladigan real YAIM hajmining özgarişi iqtisodiy rivojlanişga kişilar turmuş darajasi orqali baho berişga xizmat qiladi.

Mamlakat iqtisodiyotida yaratilgan YAIM işlab çiqariş omillari — yer, kapital va mehnat resurslarining özaro ta'sirida şakllanadi. Bular iqtisodiy Ö.ning miqdoriy omillariga kiradi (mas, foydalanilayotgan ekin maydonlarni kengaytiriş YAIM ösişiga ijobiy ta'sir körsatadi). Uşbu omillarni işlab çiqariş jarayoniga kengroq jalb etiş natijasida yuz beradigan iqtisodiy Ö.ekstensiv ösiş deb ataladi.

Iqtisodiy Ö.ning sifat omillari ham mavjud bölib, ularga mehnat, kapital va yer (tabiiy) resurslari unumdorligi kiradi. Sifat omillari hisobiga yuz beradigan iqtisodiy Ö. intensiv ösiş deb yuritiladi.

Işlab çiqariş omillarining çeklanganligi ekstensiv Ö..ning imkoniyatlarini çegaralaydi. Şu sababli resurslar çeklanganligi şaroitida intensiv ösiş samarali hisoblanadi. Fantexnika taraqqiyoti ham intensiv iqtisodiy ösişni rağbatlantiradi. Keyingi yillarda bir qator ijtimoiy qörsatkiçlar iktisodiy Ö. şarti va natijasi tarzida qaralmoqda. I.ç. sohasida — bandlikning yukobiy dinamikasi; taqsimot sohasida — aholining real daromadlari va boşqalar bir qator körsatkiçlar dinamikasi; ayirboşlaş sohasida — savdo va umumiy ovqatlaniş moddiy bazasining rivoji, çakana savdo aylanmasi dinamikasi; iste'mol sohasida — iste'molning va noişlab çiqariş jamğarişning ösişi şunday körsatkiçlarga kiradi. Iqgisodiy ösişning asosiy ijobiy tomoni — uning işlab çiqariş va iste'mol tuzilmasi özgarişlariga ta'sir körsatişidir.

Nurislom Töxliyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎСИШ (иқтисодиётда) — мамлакатда товарлар ишлаб чиқариш ва хизматлар яратиш ҳажмининг олдинги йил (давр) ларга нисбатан кўпайган миқдорда такрорланиши. Иқтисодий ўсишни таъминлаш ҳар қандай мамлакат иқтисодий сиёсатининг асосий мақсади ҳисобланади. Йилдан йилга аҳоли сонининг кўпайиши, кишилар эҳтиёжларининг мутассил ортиб бориши иқтисодий Ў.ни шарт қилиб қўювчи асосий сабаблардандир. Иқтисодий Ў. аҳоли турмуш даражасини оширишга, халқ фаровонлигини таъминлашга хизмат қилади.

Иқтисодий Ў. негизида иқтисодиётдаги етакчи тармоқларнинг ривожланиши туради. Иқтисодий ўсиш ишлаб чиқаришнинг илғор тузилмасига, юқори меҳнат унумдорлиги даражасига, ички ва ташқи бозорда талаб катта бўлган рақобатбардош маҳсулотлар ишлаб чиқаришга, маҳсулотни қулай бозорларда сотишга таянади. Бошқача айтганда, иқтисодий Ў. маҳсулот ишлаб чиқаришнинг реал ҳажмини муттасил қўпайтириб бориш ва айни пайтда жамият тараққиётида технологик, иқтисодий ва ижтимоий тавсифларнинг яхшиланиб боришини англатади.

Иқтисодий Ў.ни аниқлаш ва ҳисоблашда мамлакат иктисодий тараққиётининг энг умумий кўрсаткичи бўлган ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) асос бўлиб хизмат қилади ва иқгисодий ўсишнинг муайян давр мобайнида реал ЯИМ ҳажмининг ижобий томонга ўзгаришини кўрсатади. Иқтисодий ўсиш суръатлари ЯИМ ўсиш суръатларида ўз аксини топади.

Иқтисодий Ў. мамлакат иқтисодиёти ривожланишининг умумий ҳолатини ифодалайди. Реал ЯИМ ҳажмининг ўзгариши мамлакат иктисодиёти ҳолати ва динамикаси тўғрисида маълумот берсада, иқтисодий Ў.ни тўлиқ акс эттирмайди. Мас, мамлакат аҳолисининг Ў. суръати 3% ни, реал ЯИМ нинг Ў. суръати ҳам 3% ни ташкил этди. Бундай ҳолатда, гарчи ЯИМ ҳажми ўсган бўлсада, кишиларнинг даромадлари ўзгармай қолади. Шу сабабли иқтисодий Ў.ни тўлароқ акс эттириш учун бошқа бир кўрсаткич — аҳоли жон бошига ишлаб чиқарилган реал ЯИМнинг ўзгариши қўлланилади.

Реал ЯИМ ҳажмининг ўзгариши умуман мамлакат иқтисодиётининг муайян давр оралиғидаги ривожланишини ифодаласа, аҳоли жон бошига тўғри келадиган реал ЯИМ ҳажмининг ўзгариши иқтисодий ривожланишга кишилар турмуш даражаси орқали баҳо беришга хизмат қилади.

Мамлакат иқтисодиётида яратилган ЯИМ ишлаб чиқариш омиллари — ер, капитал ва меҳнат ресурсларининг ўзаро таъсирида шаклланади. Булар иқтисодий Ў.нинг миқдорий омилларига киради (мас, фойдаланилаётган экин майдонларни кенгайтириш ЯИМ ўсишига ижобий таъсир кўрсатади). Ушбу омилларни ишлаб чиқариш жараёнига кенгроқ жалб этиш натижасида юз берадиган иқтисодий Ў.экстенсив ўсиш деб аталади.

Иқтисодий Ў.нинг сифат омиллари ҳам мавжуд бўлиб, уларга меҳнат, капитал ва ер (табиий) ресурслари унумдорлиги киради. Сифат омиллари ҳисобига юз берадиган иқтисодий Ў. интенсив ўсиш деб юритилади.

Ишлаб чиқариш омилларининг чекланганлиги экстенсив Ў..нинг имкониятларини чегаралайди. Шу сабабли ресурслар чекланганлиги шароитида интенсив ўсиш самарали ҳисобланади. Фантехника тараққиёти ҳам интенсив иқтисодий ўсишни рағбатлантиради. Кейинги йилларда бир қатор ижтимоий қўрсаткичлар иктисодий Ў. шарти ва натижаси тарзида қаралмоқда. И.ч. соҳасида — бандликнинг юкобий динамикаси; тақсимот соҳасида — аҳолининг реал даромадлари ва бошқалар бир қатор кўрсаткичлар динамикаси; айирбошлаш соҳасида — савдо ва умумий овқатланиш моддий базасининг ривожи, чакана савдо айланмаси динамикаси; истеъмол соҳасида — истеъмолнинг ва ноишлаб чиқариш жамғаришнинг ўсиши шундай кўрсаткичларга киради. Иқгисодий ўсишнинг асосий ижобий томони — унинг ишлаб чиқариш ва истеъмол тузилмаси ўзгаришларига таъсир кўрсатишидир.

Нурислом Тўхлиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.