Ösişni boşqaruvçi moddalar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 195–196-b. — ziyouz.com
Ösişni boşqaruvçi moddalar — ösimliklarning generativ va ösiş jarayonlarini jadallaştiruvçi yoki sekinlaştiruvçi (susaytiruvçi) bir qator tabiiy va sintetik birikmalar. Ösişni tezlaştiruvçi moddalar (ösiş stimulyatorlari) va ösişni töxtatuvçi moddalar (ösiş ingibitorlari)ga bölinadi. Q.x. ekinlariga işlov berişda qöllaniladi. Tabiiy ösişni tezlaştiruvçi moddalarga fitogormonlar, şuningdek, ba'zi vitaminlar; sintetik östiruvçi moddalarga geteroauksin va uning analoglari, indolilmoy kislota va naftilatsetat kislota, maleinat kislota gidrozidi, suksinat kislota kiradi. Ösişni töxtatuvçi moddalarga ösimliklarda turli xil kimyoviy, biokimyoviy, fiziologik jarayonlar (uruğning unişi, poya va uning ayrim qismlarining ösişi, barglarning tökilişi va boşqalar) tormozlanişida faol iştirok etadigan moddalar kiradi. Tabiiy va sun'iy ösiş ingibitorlari farqlanadi. Tabiiy yoki endogen ösiş ingibitorlariga abssizat kislota, skopoletin, eskuletin, kumarin, salitsil kislota, poksibenzoat kislota va boşqalar kiradi. Tabiiy ösiş ingibitorlari ösimliklar kuzda ösişdan töxtab, tinim holatga ötiş davrida ularning kurtak va uruğlarida töplanadi. Köklamda ösiş ingibitorlari miqdori keskin kamayadi. Sintetik ösiş ingibitorlariga sianidlar, mişyakli preparatlar, gidrazin, simob va boşqalar oğir metallar kiradi. Ularning fitogormonlardan auksinlar, gibberellinlar va sitokininlar faolligini yöqotiş xususiyatiga egaligi isbotlangan.
Sintetik Ö.b.m. golland fitofiziologi F.Kegel tomonidan auksin moddasi (indolilatsetat kislota) sintez qilingandan keyin (1931—35) paydo böla boşladi. Keyinçalik auksin asosida bir qator yuqori biol. faol preparatlar sintez qilindi. Indolilmoy va naftilatsetat kislotalari Ö.b.m. orasida eng yaxşi preparatlar hisoblanadi. Ekişdan oldin auksin, gibberellin va vitaminlar bilan namlanganda ekilgan uruğning unib çiqişi tezlaşadi, ildiz sistemasi yaxşi rivojlanadi, hosildorligi köpayadi. Dehqonçiliqda Ö.b.m. suvli eritma, pasta, emulsiya, dust, aerozol buğ holida işlatiladi. Ular ösimliklarning gullaşini tezlaştirişda, köpçilik madaniy ösimliklarni qalamçadan köpaytirişda, har xil meva va rezavorlar mevalarini yiriklaştirişda qöllaniladi. Vegetatsiya davrida (ğovlab ketiş şaroitlari) ayrim ekinlarning ösişini töxtatiş maqsadida sintetik ösiş ingibitori — xlorxolinxlorid qöllaniladi.
Ad.: Imomaliyev A.I., Dehqonçilikda ösiş regulyatorlarini qöllaş, T., 1965;Polevoy V.V., Fitogormonm, M., 1984.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎСИШНИ БОШҚАРУВЧИ МОДДАЛАР — ўсимликларнинг генератив ва ўсиш жараёнларини жадаллаштирувчи ёки секинлаштирувчи (сусайтирувчи) бир қатор табиий ва синтетик бирикмалар. Ўсишни тезлаштирувчи моддалар (ўсиш стимуляторлари) ва ўсишни тўхтатувчи моддалар (ўсиш ингибиторлари)га бўлинади. Қ.х. экинларига ишлов беришда қўлланилади. Табиий ўсишни тезлаштирувчи моддаларга фитогормонлар, шунингдек, баъзи витаминлар; синтетик ўстирувчи моддаларга гетероауксин ва унинг аналоглари, индолилмой кислота ва нафтилацетат кислота, малеинат кислота гидрозиди, сукцинат кислота киради. Ўсишни тўхтатувчи моддаларга ўсимликларда турли хил кимёвий, биокимёвий, физиологик жараёнлар (уруғнинг униши, поя ва унинг айрим қисмларининг ўсиши, баргларнинг тўкилиши ва бошқалар) тормозланишида фаол иштирок этадиган моддалар киради. Табиий ва сунъий ўсиш ингибиторлари фарқланади. Табиий ёки эндоген ўсиш ингибиторларига абсцизат кислота, скополетин, эскулетин, кумарин, салицил кислота, поксибензоат кислота ва бошқалар киради. Табиий ўсиш ингибиторлари ўсимликлар кузда ўсишдан тўхтаб, тиним ҳолатга ўтиш даврида уларнинг куртак ва уруғларида тўпланади. Кўкламда ўсиш ингибиторлари миқдори кескин камаяди. Синтетик ўсиш ингибиторларига цианидлар, мишьякли препаратлар, гидразин, симоб ва бошқалар оғир металлар киради. Уларнинг фитогормонлардан ауксинлар, гиббереллинлар ва цитокининлар фаоллигини йўқотиш хусусиятига эгалиги исботланган.
Синтетик Ў.б.м. голланд фитофизиологи Ф.Кегель томонидан ауксин моддаси (индолилацетат кислота) синтез қилингандан кейин (1931—35) пайдо бўла бошлади. Кейинчалик ауксин асосида бир қатор юқори биол. фаол препаратлар синтез қилинди. Индолилмой ва нафтилацетат кислоталари Ў.б.м. орасида энг яхши препаратлар ҳисобланади. Экишдан олдин ауксин, гиббереллин ва витаминлар билан намланганда экилган уруғнинг униб чиқиши тезлашади, илдиз системаси яхши ривожланади, ҳосилдорлиги кўпаяди. Деҳқончилиқда Ў.б.м. сувли эритма, паста, эмульсия, дуст, аэрозол буғ ҳолида ишлатилади. Улар ўсимликларнинг гуллашини тезлаштиришда, кўпчилик маданий ўсимликларни қаламчадан кўпайтиришда, ҳар хил мева ва резаворлар меваларини йириклаштиришда қўлланилади. Вегетация даврида (ғовлаб кетиш шароитлари) айрим экинларнинг ўсишини тўхтатиш мақсадида синтетик ўсиш ингибитори — хлорхолинхлорид қўлланилади.
Ад.: Имомалиев А.И., Деҳқончиликда ўсиш регуляторларини қўллаш, Т., 1965;Полевой В.В., Фитогормонм, М., 1984.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.