Osiyoça işlab çiqariş usuli

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 248–249-b. — ziyouz.com

Osiyoça işlab çiqariş usuli — qad. jamiyat rivojlanişining alohida bosqiçi tasnifi. Bu tuşunça dastlab 1859 y.da K. Marks tomonidan kiritilgan bölsada, ötgan asrning 20—30- va 60—80-y.larida ijtimoiy fanda keskin tortişuvlarga sabab böldi, lekin özining uzil-kesil yeçimini topmadi.

Ikki ming yil oldin paydo bölgan i.ç.ning bu usuli Meksika, Peru, Şumer, Qad. Xitoyda, hatto Rossiyada mavjud bölgan degan fikrlar ham bor. Osiyoça iqtisodiyotning mil. av. 8—4 a.larda qad. Spartada, 3—1 a.larda Misrda, 6—14 a.da Vizantiya imperi-yasida va, nihoyat, 1917—1991 y.larda sobiq Sovet Ittifoqida amal qilgani ma'lum.

O.i.ç.u.ning mohiyati ayrim mintaqalarda kişilar faoliyatining moddiy şart-şaroitlari va xususiyatlari b-n belgilanadi. Bu xususiyatlarni 3 yönalişga ajratiş mumkin: katta miqyoslarda i.ç.ning muvofiklaştirilişini talab qiladigan ijtimoiy mehnat taqsimoti va mehnatini koo-peratsiyalaşning alohida turi mavjudligi; resurslarning (tabiiy, moddiy)

çeklanganligi; mehnat resurslarining keragidan ortiq darajasi. O.i.ç.u.ning asosiy xususiyati yerga davlat mulkçiligining amal qilişidir. Davlatning alohida xöjalik roli xuddi ana şundan kelib çiqadi. Yerga davlat mulkçiligi qişloq jamoalari tizimi b-n qöşilib ketib, bu i.ç. usuli faoliyatiga keng yöl oçib beradi. Bunday şaroitda hokimiyatga alohida dehqon yoki hunarmand emas, jamoaning demokratik taşkiloti röbarö turadiki, ular öz navbatida davlat oldida jamoa a'zolari manfaatlarini himoya qiladi. Bu tipdagi iqtisodiyot hokimiyat va mulkning yagonaligiga va markazlaşgan xöjalik yuritişga asoslanadi. Şuning uçun uni «hokimiyat — mulk» tizimi deb ham ataşadi. Davlat tizimi ustiga qurilgan i.ç. usuli biqiklikka, ya'ni boşqa tizimlardan aloxdda yaşaşga moyil böladi.

Bu i.ç. usulida jamoaning örni alohida. Osiyo tipidagi jamoa özining mustahkamligi va monolitligi b-n ajralib turadi.

O.i.ç.u. xöjalikni markazlaşgan tartibda yuritişni taqozo etadi. Çunki oddiy mehnat kooperatsiyasini katta hududlarda keng miqyosda taşkil etiş (kanallar qaziş, töğonlar quriş, tabiiy ofatlarga qarşi kuraşiş) zarur edi. Bunday şaroitda alohida fuqarolarning manfaati, kiçik guruhlar (oila, jamoa, mehnat jamoasi) manfaatiga, ularniki katta guruh (tabaqalar, kastalar) manfaaatlariga, keyingilarniki esa davlat manfaatlariga töla böysundiriladi. Natijada davlat fuqarolarning barça hattiharakatlari va, hatto, fikrlaş tarzi ustidan ham töliq nazorat örnatadi.

O.i.ç.u. qisqa muddatlarda mas, 15— 20 y.lar içida salmokli, aytaylik, yiliga 20% gaça iqtisodiy ösiş sur'atlarini ta'minlaşga qodir. Uzoq muddatlarda, mas, 50 y. mobaynida esa bu tizim erişilgan darajani saklab qolişga harakat qilişi b-n ham turğunlikni va degradatsiyani keltirib çiqaradi.

O.i.ç.u. turli şakllarda amal qilib keldi. U uçun tarixiy jarayonning evo-lyutsion yöli xarakterlidir. Bu tendensiya an'analarning kuçliligi b-n mu-stahkamlangan bölib, xalqning diniy-axloqiy hayotiga asoslanadi. Ma'muriy-buyruqbozlik tizimi b-n O.i.ç.ö. örtasida özaro boğliklik bölib, uning muhim belgisi davlatning xöjalik me-xanizmini boşqarişida namoyon böldi. Sobik, SSSR da i.ç.ning barça omillari, şu jumladan, yer, yer osti boyliklari, suv resurelari, barça asosiy i.ç. fondlarining 90% ga yaqini davlatga tegişli bölib, ular partokratiya, sovet nomenklaturam!, sotsoligarxiya deb nomlangan bir guruh şaxslar tomonidan boşqarilar edi. Bundam boşqariş Özbekistonda bir qança salbiy oqibatlarga olib keldi. Eng avvalo iktisodiy hayot taraqqiyotning ekstensiv omillari hisobiga şakllandi va rivojlandi. Bunda asosiy e'tibor texnika progres-siga emas, tabiiy i.ç. kuçlariga, jumladan, tabiat resurslaridan ayovsiz foydalanişga qaratildi. 70 yil mobaynida mamlakatda yarim natural, yarim biqiq, xom aşyo tarmoklariga asoslangan xöjalik turi vujudga keldi.

Nurislom Töxliyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ОСИЁЧА ИШЛАБ ЧИҚАРИШ УСУЛИ — қад. жамият ривожланишининг алоҳида босқичи таснифи. Бу тушунча дастлаб 1859 й.да К. Маркс томонидан киритилган бўлсада, ўтган асрнинг 20—30- ва 60—80-й.ларида ижтимоий фанда кескин тортишувларга сабаб бўлди, лекин ўзининг узил-кесил ечимини топмади.

Икки минг йил олдин пайдо бўлган и.ч.нинг бу усули Мексика, Перу, Шумер, Қад. Хитойда, ҳатто Россияда мавжуд бўлган деган фикрлар ҳам бор. Осиёча иқтисодиётнинг мил. ав. 8—4 а.ларда қад. Спартада, 3—1 а.ларда Мисрда, 6—14 а.да Византия импери-ясида ва, ниҳоят, 1917—1991 й.ларда собиқ Совет Иттифоқида амал қилгани маълум.

О.и.ч.у.нинг моҳияти айрим минтақаларда кишилар фаолиятининг моддий шарт-шароитлари ва хусусиятлари б-н белгиланади. Бу хусусиятларни 3 йўналишга ажратиш мумкин: катта миқёсларда и.ч.нинг мувофиклаштирилишини талаб қиладиган ижтимоий меҳнат тақсимоти ва меҳнатини коо-перациялашнинг алоҳида тури мавжудлиги; ресурсларнинг (табиий, моддий)

чекланганлиги; меҳнат ресурсларининг керагидан ортиқ даражаси. О.и.ч.у.нинг асосий хусусияти ерга давлат мулкчилигининг амал қилишидир. Давлатнинг алоҳида хўжалик роли худди ана шундан келиб чиқади. Ерга давлат мулкчилиги қишлоқ жамоалари тизими б-н қўшилиб кетиб, бу и.ч. усули фаолиятига кенг йўл очиб беради. Бундай шароитда ҳокимиятга алоҳида деҳқон ёки ҳунарманд эмас, жамоанинг демократик ташкилоти рўбарў турадики, улар ўз навбатида давлат олдида жамоа аъзолари манфаатларини ҳимоя қилади. Бу типдаги иқтисодиёт ҳокимият ва мулкнинг ягоналигига ва марказлашган хўжалик юритишга асосланади. Шунинг учун уни «ҳокимият — мулк» тизими деб ҳам аташади. Давлат тизими устига қурилган и.ч. усули биқикликка, яъни бошқа тизимлардан алохдда яшашга мойил бўлади.

Бу и.ч. усулида жамоанинг ўрни алоҳида. Осиё типидаги жамоа ўзининг мустаҳкамлиги ва монолитлиги б-н ажралиб туради.

О.и.ч.у. хўжаликни марказлашган тартибда юритишни тақозо этади. Чунки оддий меҳнат кооперациясини катта ҳудудларда кенг миқёсда ташкил этиш (каналлар қазиш, тўғонлар қуриш, табиий офатларга қарши курашиш) зарур эди. Бундай шароитда алоҳида фуқароларнинг манфаати, кичик гуруҳлар (оила, жамоа, меҳнат жамоаси) манфаатига, уларники катта гуруҳ (табақалар, касталар) манфааатларига, кейингиларники эса давлат манфаатларига тўла бўйсундирилади. Натижада давлат фуқароларнинг барча ҳаттиҳаракатлари ва, ҳатто, фикрлаш тарзи устидан ҳам тўлиқ назорат ўрнатади.

О.и.ч.у. қисқа муддатларда мас, 15— 20 й.лар ичида салмокли, айтайлик, йилига 20% гача иқтисодий ўсиш суръатларини таъминлашга қодир. Узоқ муддатларда, мас, 50 й. мобайнида эса бу тизим эришилган даражани саклаб қолишга ҳаракат қилиши б-н ҳам турғунликни ва деградацияни келтириб чиқаради.

О.и.ч.у. турли шаклларда амал қилиб келди. У учун тарихий жараённинг эво-люцион йўли характерлидир. Бу тенденция анъаналарнинг кучлилиги б-н му-стаҳкамланган бўлиб, халқнинг диний-ахлоқий ҳаётига асосланади. Маъмурий-буйруқбозлик тизими б-н О.и.ч.ў. ўртасида ўзаро боғликлик бўлиб, унинг муҳим белгиси давлатнинг хўжалик ме-ханизмини бошқаришида намоён бўлди. Собик, СССР да и.ч.нинг барча омиллари, шу жумладан, ер, ер ости бойликлари, сув ресурелари, барча асосий и.ч. фондларининг 90% га яқини давлатга тегишли бўлиб, улар партократия, совет номенклатурам!, соцолигархия деб номланган бир гуруҳ шахслар томонидан бошқарилар эди. Бундам бошқариш Ўзбекистонда бир қанча салбий оқибатларга олиб келди. Энг аввало иктисодий ҳаёт тараққиётнинг экстенсив омиллари ҳисобига шаклланди ва ривожланди. Бунда асосий эътибор техника прогрес-сига эмас, табиий и.ч. кучларига, жумладан, табиат ресурсларидан аёвсиз фойдаланишга қаратилди. 70 йил мобайнида мамлакатда ярим натурал, ярим биқиқ, хом ашё тармокларига асосланган хўжалик тури вужудга келди.

Нурислом Тўхлиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.