Osmiy
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 251–252-b. — ziyouz.com
Osmiy (yun. osme — xid; lot. Osmium), Os — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 76, at.m., 190,2. Tabiiy O. 7 ta barqaror izotopdan iborat: l84Os(0,018%), l86Os(l,59%), 187Os(l,64%), 188Os(13,3%), 189Os(16,l%), 190Os(26,4%), 192Os(41,l%). O.ning sun'-iy radioaktiv izotoplari içida 184Os eng uzoq vaqt mavjud böluvçi (T|/2=700 kun). O.ni 1804 y.da S. Tennant plati-nani zar suvida eritişda ortib qolgan moddalar tarkibidan topgan. O.ning OsO4 tarkibli angidridi öziga xos ötkir hidli (xlor hidiga öxşaydi), kukun holidagi O. ham şunday hidga ega. O. Yer pöstining massa jihatidan. 5-10~6%nitaşkil qiladi. Tabiatda iridiy b-n qotişma holida, platina guruhi metallarining rudalarida uçraydi. Özbekistonda Olmaliq va Qizilqum hududlaridagi polimetall rudalari tarkibida tarqoq holda mavjud.
O. — kökimtir tusli qattiq metall. Metallar içida eng oğiri. Ziçligi 22,6 g/sm3 (15°da), suyuqlaniş t-rasi 3027°, qaynaş t-rasi 5027°. O. kimyoviy xossalari jihatidan platina guruhidagi boşqa metallardan keskin ajralib turadi; u ba'zan metallmaslik xossalarini ham namoyon qiladi. O. havoda qizdirilsa, oksidlanib, OsO4 — osmiy (UŞ)-oksidga aylanadi.
O.ning 2,4 va 8 valentli oksidlari bor. O. oksidlari 600—950° da uçuvçan. Osmiy monooksid yoki osmiy (P)-oksid, OsO — qora tusli kukun, suvda va kislotalarda erimaydi, juda tez oksidlanadi. Osmiy (I V) - o k -sid, OsO2 jigarrang yoki kora kukun modda, suvda va suyultirilgan kislotalarda erimaydi, ziçligi 7,91 g/sm3 (22°da), 650° da parçalanadi. Havoda qizdirilganda osmiy (UŞ)- oksidga aylanadi. Osmiy (UŞ)-oksid yoki osmiy angidrid OsO4 rang-siz kristall modda, ziçligi 4,96 g/ sm3 (22°da), suyuklaniş t-rasi 39,5°, kaynaş t-rasi 130°. Zaharli. Suv, spirt va efirda yaxşi eriydi. Suvdagi erit-masi osmat kislota H2[OsO4(OH)2] de-yiladi. Metall O. kukuni ftor b-n 250° gaça qizdirilsa, osmiy (VIII) - ftorid OsF3 ga aylanadi. Qöşimça sifa-tida OsF6 va OsF4 xdm paydo böladi. O. xlor atmosferasida qizdirilsa, OsCl4, OsClj, OsCl2 lar vujudga keladi.
O. tarkibida mis-nikelli sulfid rudalari va mis molibden bölgan rudalardan platina guruhi metallari b-n ajratib olinadi. Uni boşqa metallardan ajratişda OsO4 holidaboş-qa idişga ötkaziladi. O. qotişmalari aniq ölçov asboblari öklarini tayyorlaşda, radiotexnikada, kompozitsion materiallar olişda, birikmalari esa katalizatorlar sifatida tibbiyotda va fotografiyada işlatiladi.
Omonulla Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОСМИЙ (юн. osme — хид; лот. Osmium), Os — Менделеев даврий системасининг VIII гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 76, ат.м., 190,2. Табиий О. 7 та барқарор изотопдан иборат: l84Os(0,018%), l86Os(l,59%), 187Os(l,64%), 188Os(13,3%), 189Os(16,l%), 190Os(26,4%), 192Os(41,l%). О.нинг сунъ-ий радиоактив изотоплари ичида 184Os энг узоқ вақт мавжуд бўлувчи (Т|/2=700 кун). О.ни 1804 й.да С. Теннант плати-нани зар сувида эритишда ортиб қолган моддалар таркибидан топган. О.нинг OsO4 таркибли ангидриди ўзига хос ўткир ҳидли (хлор ҳидига ўхшайди), кукун ҳолидаги О. ҳам шундай ҳидга эга. О. Ер пўстининг масса жиҳатидан. 5-10~6%ниташкил қилади. Табиатда иридий б-н қотишма ҳолида, платина гуруҳи металларининг рудаларида учрайди. Ўзбекистонда Олмалиқ ва Қизилқум ҳудудларидаги полиметалл рудалари таркибида тарқоқ ҳолда мавжуд.
О. — кўкимтир тусли қаттиқ металл. Металлар ичида энг оғири. Зичлиги 22,6 г/см3 (15°да), суюқланиш т-раси 3027°, қайнаш т-раси 5027°. О. кимёвий хоссалари жиҳатидан платина гуруҳидаги бошқа металлардан кескин ажралиб туради; у баъзан металлмаслик хоссаларини ҳам намоён қилади. О. ҳавода қиздирилса, оксидланиб, OsO4 — осмий (УШ)-оксидга айланади.
О.нинг 2,4 ва 8 валентли оксидлари бор. О. оксидлари 600—950° да учувчан. Осмий монооксид ёки осмий (П)-оксид, OsO — қора тусли кукун, сувда ва кислоталарда эримайди, жуда тез оксидланади. Осмий (I V) - о к -сид, OsO2 жигарранг ёки кора кукун модда, сувда ва суюлтирилган кислоталарда эримайди, зичлиги 7,91 г/см3 (22°да), 650° да парчаланади. Ҳавода қиздирилганда осмий (УШ)- оксидга айланади. Осмий (УШ)-оксид ёки осмий ангидрид OsO4 ранг-сиз кристалл модда, зичлиги 4,96 г/ см3 (22°да), суюкланиш т-раси 39,5°, кайнаш т-раси 130°. Заҳарли. Сув, спирт ва эфирда яхши эрийди. Сувдаги эрит-маси осмат кислота H2[OsO4(OH)2] де-йилади. Металл О. кукуни фтор б-н 250° гача қиздирилса, осмий (VIII) - фторид OsF3 га айланади. Қўшимча сифа-тида OsF6 ва OsF4 хдм пайдо бўлади. О. хлор атмосферасида қиздирилса, OsCl4, OsClj, OsCl2 лар вужудга келади.
О. таркибида мис-никелли сульфид рудалари ва мис молибден бўлган рудалардан платина гуруҳи металлари б-н ажратиб олинади. Уни бошқа металлардан ажратишда OsO4 ҳолидабош-қа идишга ўтказилади. О. қотишмалари аниқ ўлчов асбоблари ўкларини тайёрлашда, радиотехникада, композицион материаллар олишда, бирикмалари эса катализаторлар сифатида тиббиётда ва фотографияда ишлатилади.
Омонулла Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.