Osmon mexanikasi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 252–253-b. — ziyouz.com
Osmon mexanikasi - astronomiyaning Quyoş sistemasiga kiruvçi tabiiy va sun'iy jismlarning harakat nazariyasini yaratiş b-n şuğullanuvçi bölimi. O. m. asoslarini I. Kepler, I. Nyuton, L. Eyler, J. Lag-ranj, P. Laplas, S. Nyukom, A. Puankare va b. işlab çiqişgan. Asosiy bölimlari: 1) Yer sun'iy yöldoşlari (YESY) va b. sayyoralarga uçirilgan kosmik apparatlar harakat nazariyalarini yaratiş; 2) köp jism masalasi doirasida Quyoş sistemasining har bir tabiiy jism uçun harakati nazariyasi va matematik qonuniyatlarini aniqlaş; 3) kuzatuv ma'lumotlari asosida osmonning ixtiyoriy jismi orbitasi elementlarini hisoblaş usullarini takomillaştiriş; 4) sayyoralar va ular yöldoşlarining tölqinsimon harakati uçun analitik nazariyalar işlab çiqiş; 5) Quyoş sistemasidagi asosiy tabiiy jismlarning fazoviy örni va harakatiga oid ma'lumotlarni oldindan aniq hisoblab, astronomik yilnomalar tuziş.
Bu bölimlar mos ravişda öz obyektlari turi böyiça alohida yönalişlarga bölinadi. Xususan, YESY harakati nazariyasida unga ta'sir etuvçi quyidagi omillar böyiça maxsus yunalişlar mavjud: 1) Yerning murakkab şakli va unda materiyaning notekis taqsimoti ta'siri; 2) Oy va Quyoşning gravitatsion ta'siri; 3) Yer atmosfera-si ta'siri; 4) Quyoş va Oy nurlarining YESYga bosimi; 5) Yerdagi kötariliş va pasayiş hodisalar ta'siri va b.
Ma'lumki, 3 va undan ortiq jismlar masalalari umumiy holda aniq yeçimga ega emas. Şu sababli, O. m.da maxsus keltirilgan masalalar örganilib, natijalari bunga mos sistemada qöllaniladi. Bunda muammoni aniq yeçiş maqsadida ayrim fizik parametrlar böyiça noma'lum funksiyalarni qatorlarga yoyiş usullari işlatiladi. Mas, Yer va sayyoralarning gravitatsion potensiallari sferik funksiyalar böyiça qatori, elliptik orbita böyiça xarakatlanuvçi osmon jismi koordinatasi ekssentrisitet darajalari böyiça qatori amalda tez-tez uçrab turadi.
Quyoş sistemasidagi har bir jism orbitasi elementlari vaqtga boğliq funksiyalardir. Ular evolyutsiyasini ifodalovçi tenglamalarni birinçi bölib L. Eyler topgan. Harakatlanuvçi jiyemga ta'sir etuvçi kuç uz potensi-aliga ega bulsa, unda orbita elementlari uçun Lagranj tenglamala ridan foydalaniladi. Uşbu potensial O. m.da perturbatsion funksiya deyilib, uni aniq biliş va nazariyasini yaratiş juda muhim ahamiyatga ega. Bu funksiya, odatda, ma'lum qatorlar tarzida qöllaniladi.
O.m.ning usullari, xususan, yangi kometalar va asteroidlarni ilgari ma'lum bulganlaridan farqlaşda ham keng qullaniladi, çunki faqat orbita elementlari orqali bu muammoni hal etiş qiyin masala. Bunda «kometa invarianti», Tisseran mezoni, Yakobi integrali kabi tuşunçalardan foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОСМОН МЕХАНИКАСИ - астрономиянинг Қуёш системасига кирувчи табиий ва сунъий жисмларнинг ҳаракат назариясини яратиш б-н шуғулланувчи бўлими. О. м. асосларини И. Кеплер, И. Ньютон, Л. Эйлер, Ж. Лаг-ранж, П. Лаплас, С. Ньюком, А. Пуанкаре ва б. ишлаб чиқишган. Асосий бўлимлари: 1) Ер сунъий йўлдошлари (ЕСЙ) ва б. сайёраларга учирилган космик аппаратлар ҳаракат назарияларини яратиш; 2) кўп жисм масаласи доирасида Қуёш системасининг ҳар бир табиий жисм учун ҳаракати назарияси ва математик қонуниятларини аниқлаш; 3) кузатув маълумотлари асосида осмоннинг ихтиёрий жисми орбитаси элементларини ҳисоблаш усулларини такомиллаштириш; 4) сайёралар ва улар йўлдошларининг тўлқинсимон ҳаракати учун аналитик назариялар ишлаб чиқиш; 5) Қуёш системасидаги асосий табиий жисмларнинг фазовий ўрни ва ҳаракатига оид маълумотларни олдиндан аниқ ҳисоблаб, астрономик йилномалар тузиш.
Бу бўлимлар мос равишда ўз объектлари тури бўйича алоҳида йўналишларга бўлинади. Хусусан, ЕСЙ ҳаракати назариясида унга таъсир этувчи қуйидаги омиллар бўйича махсус йуналишлар мавжуд: 1) Ернинг мураккаб шакли ва унда материянинг нотекис тақсимоти таъсири; 2) Ой ва Қуёшнинг гравитацион таъсири; 3) Ер атмосфера-си таъсири; 4) Қуёш ва Ой нурларининг ЕСЙга босими; 5) Ердаги кўтарилиш ва пасайиш ҳодисалар таъсири ва б.
Маълумки, 3 ва ундан ортиқ жисмлар масалалари умумий ҳолда аниқ ечимга эга эмас. Шу сабабли, О. м.да махсус келтирилган масалалар ўрганилиб, натижалари бунга мос системада қўлланилади. Бунда муаммони аниқ ечиш мақсадида айрим физик параметрлар бўйича номаълум функцияларни қаторларга ёйиш усуллари ишлатилади. Мас, Ер ва сайёраларнинг гравитацион потенциаллари сферик функциялар бўйича қатори, эллиптик орбита бўйича харакатланувчи осмон жисми координатаси эксцентриситет даражалари бўйича қатори амалда тез-тез учраб туради.
Қуёш системасидаги ҳар бир жисм орбитаси элементлари вақтга боғлиқ функциялардир. Улар эволюциясини ифодаловчи тенгламаларни биринчи бўлиб Л. Эйлер топган. Ҳаракатланувчи жиемга таъсир этувчи куч уз потенци-алига эга булса, унда орбита элементлари учун Лагранж тенгламала ридан фойдаланилади. Ушбу потенциал О. м.да пертурбацион функция дейилиб, уни аниқ билиш ва назариясини яратиш жуда муҳим аҳамиятга эга. Бу функция, одатда, маълум қаторлар тарзида қўлланилади.
О.м.нинг усуллари, хусусан, янги кометалар ва астероидларни илгари маълум булганларидан фарқлашда ҳам кенг қулланилади, чунки фақат орбита элементлари орқали бу муаммони ҳал этиш қийин масала. Бунда «комета инварианти», Тиссеран мезони, Якоби интеграли каби тушунчалардан фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.