Osmon sferasi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 253-b. — ziyouz.com
Osmon sferasi — osmon yorit-qiçlarining vaziyatini kursatib be-ruvçi hayoliy va ixtiyoriy radiusli sfera. Yoritqiçlarning örnini va uning körinuvçi harakatini örganişda osmon koordinatalaridan foydalaniladi. O.s.ning tekislikdagi proyeksiyasi aylana. Kuzatuvçi O.s. markazida turadi va u turgan joyining uz meridiani mavjud buladi. Kuzatuvçi turgan nuqtadagi şoqulning yunalişi vertikal çiziq (ZZ') deb ataladi. Vertikal çiziqning O.s. b-n kuzatuvçining tepasida (ufq yuqorisida)kesişgan nuqtasi zenit (Z) va unga diametral qarama-qarşi tomonda kesişgan nuqtasi nadir (Z') deyiladi. Z va Z' nuqtalaridan ötgan vertikal çiziqqa utkazilgan katta aylana vertikal aylana yoki vertikal deyiladi. Vertikal öqqa perpendikulyar
qilib ötkazilgan katta aylana (SWNE) ufq tekisligidir. Kuzatuvçi O. s.ning faqat ufq tekisligidan yuqorida joylaşgan yoritqiçlarni kuzata oladi.
Osmon yoritqiçlari sutka davomida Yer atrofida (olam öki RR' atrofida) körinma harakatda böladi. Olam öqiga ötkazilgan perpendikulyar aylanalar sutkalik paralellar, ularning eng kattasi esa osmon ekvatori deyiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОСМОН СФЕРАСИ — осмон ёрит-қичларининг вазиятини курсатиб бе-рувчи ҳаёлий ва ихтиёрий радиусли сфера. Ёритқичларнинг ўрнини ва унинг кўринувчи ҳаракатини ўрганишда осмон координаталаридан фойдаланилади. О.с.нинг текисликдаги проекцияси айлана. Кузатувчи О.с. марказида туради ва у турган жойининг уз меридиани мавжуд булади. Кузатувчи турган нуқтадаги шоқулнинг йуналиши вертикал чизиқ (ZZ’) деб аталади. Вертикал чизиқнинг О.с. б-н кузатувчининг тепасида (уфқ юқорисида)кесишган нуқтаси зенит (Z) ва унга диаметрал қарама-қарши томонда кесишган нуқтаси надир (Z’) дейилади. Z ва Z’ нуқталаридан ўтган вертикал чизиққа утказилган катта айлана вертикал айлана ёки вертикал дейилади. Вертикал ўққа перпендикуляр
қилиб ўтказилган катта айлана (SWNE) уфқ текислигидир. Кузатувчи О. с.нинг фақат уфқ текислигидан юқорида жойлашган ёритқичларни кузата олади.
Осмон ёритқичлари сутка давомида Ер атрофида (олам ўки РР’ атрофида) кўринма ҳаракатда бўлади. Олам ўқига ўтказилган перпендикуляр айланалар суткалик паралеллар, уларнинг энг каттаси эса осмон экватори дейилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.