Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Osmos

    Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 254–255-b. — ziyouz.com

    Osmos (yun. osmos — turtki, bosim) — erituvçining eritma b-n erituvçi orasiga yoki konsentratsiyasi turliça bölgan. 2 eritma orasiga qöyilgan yarim ötkazgiçli parda orqali ötişi hodisasi. Erituvçi (mas, suv) O. tufayli suyuqroq eritmadan quyuqroq eritmaga ötadi. O. eritmalar konsentratsiyasi orasidagi farqni yöqotib, sistemani muvozanat holatiga keltirişga intiladi. Bu hodisani dastlab 1748 y.da A. Nolle kuzatgan. Nolle tubi mol pu-fagi b-n bekitilgan şişa nayga kand eritmasi solib, nayning pufakli qismini suvga botirganida nay içiga pufak orkali suv kirib, naydagi suyuqlik kötarila boşlagan. Suvning pufak orqali nayga ötişi ma'lum bosim (osmotik bosim) tufayli sodir böladi. Suyukdik nayda ma'lum balandlik-ka qadar kötariladi; naydagi suyuklikning gidrostatik bosimi osmotik bosimga tenglaşea, suyuqlik kötarilişdan töxtaydi. Bu balandlikning kattaligi osmotik bosimning ölçovi bölib xizmat qiladi. O. hajmi çeklangan suyuqlikning içki tomoniga yönalgan bölsa, endosmos, taşki tomoniga yönalgan bölsa, ekzosmos deyiladi.

    Yarim ötkazuvçi pardalarni polimer materialdan (mas, kollodiydan) yoki iviqsimon çökindilardan (mas, mis ferrotsianid Cu2[Fe(CN)6] çökmasidan) tayyorlaş mumkin.

    O. polimerlarning molekulyar tavsifini aniqlaşda, eritmalarni konsentratsiyalaşda, ba'zi bir polimer materiallar olişda, yuqori minerallaşgan suvlarni tozalaşda qöllanadi. O. hodisasi ösimlik va hayvon organizmlarida nihoyatda katta axamiyatga ega, çunki organizmdagi har qaysi hujayra yarimötkazgiç vazifasini bajara oladi. Bir xil osmotik bosimga ega bölgan eritmalar izotonik eritmalar deyiladi. Agar eritmalarning osmotik bosimi içki xujayra su-yukligining osmotik bosimidan katta bölsa, gipertonik, kiçik bölsa gipotonik eritmalar deyiladi. Bir eritma ma'lum bir turdagi hujayra uçun gipertonik, boşqasi uçun izotonik, uçinçisi uçun gipotonik bölişi mumkin. Tibbiyotda, odatda, izotonik eritmalar, ammo ba'zan gipertonik eritmalar (jarohatlarni boğlov b-n boğlaşda) xam qöllaniladi. Daraxtlarda suv xam O. tufayli yuqoriga kötariladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ОСМОС (юн. osmos — туртки, босим) — эритувчининг эритма б-н эритувчи орасига ёки концентрацияси турлича бўлган. 2 эритма орасига қўйилган ярим ўтказгичли парда орқали ўтиши ҳодисаси. Эритувчи (мас, сув) О. туфайли суюқроқ эритмадан қуюқроқ эритмага ўтади. О. эритмалар концентрацияси орасидаги фарқни йўқотиб, системани мувозанат ҳолатига келтиришга интилади. Бу ҳодисани дастлаб 1748 й.да А. Нолле кузатган. Нолле туби мол пу-фаги б-н бекитилган шиша найга канд эритмаси солиб, найнинг пуфакли қисмини сувга ботирганида най ичига пуфак оркали сув кириб, найдаги суюқлик кўтарила бошлаган. Сувнинг пуфак орқали найга ўтиши маълум босим (осмотик босим) туфайли содир бўлади. Суюкдик найда маълум баландлик-ка қадар кўтарилади; найдаги суюкликнинг гидростатик босими осмотик босимга тенглашеа, суюқлик кўтарилишдан тўхтайди. Бу баландликнинг катталиги осмотик босимнинг ўлчови бўлиб хизмат қилади. О. ҳажми чекланган суюқликнинг ички томонига йўналган бўлса, эндосмос, ташки томонига йўналган бўлса, экзосмос дейилади.

    Ярим ўтказувчи пардаларни полимер материалдан (мас, коллодийдан) ёки ивиқсимон чўкиндилардан (мас, мис ферроцианид Cu2[Fe(CN)6] чўкмасидан) тайёрлаш мумкин.

    О. полимерларнинг молекуляр тавсифини аниқлашда, эритмаларни концентрациялашда, баъзи бир полимер материаллар олишда, юқори минераллашган сувларни тозалашда қўлланади. О. ҳодисаси ўсимлик ва ҳайвон организмларида ниҳоятда катта ахамиятга эга, чунки организмдаги ҳар қайси ҳужайра яримўтказгич вазифасини бажара олади. Бир хил осмотик босимга эга бўлган эритмалар изотоник эритмалар дейилади. Агар эритмаларнинг осмотик босими ички хужайра су-юклигининг осмотик босимидан катта бўлса, гипертоник, кичик бўлса гипотоник эритмалар дейилади. Бир эритма маълум бир турдаги ҳужайра учун гипертоник, бошқаси учун изотоник, учинчиси учун гипотоник бўлиши мумкин. Тиббиётда, одатда, изотоник эритмалар, аммо баъзан гипертоник эритмалар (жароҳатларни боғлов б-н боғлашда) хам қўлланилади. Дарахтларда сув хам О. туфайли юқорига кўтарилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.