Ossuariy
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 255–256-b. — ziyouz.com
Ossuariy OSSUARIY, ostadon (lot. os — suyak) — zarduştiylik diniga mansub xalklarda marhumning suyagi solingan sopol, toş yoki ganç idiş, suyakdon. Zarduştiylarda ölikni yerga dafn etiş man etilgan. Bunda ular «Ona yer mukaddas, u barça jonzotning boquvçisi, tuproqning tarkibini buzmaslik kerak», degan aqidaga rioya qilişgan. Şuning uçun ham xar bir qiş-loq, tuman, şaxarda, toğ yon bağri yoki baland tepalikda maxsus supalar yasab, ölikni öşa yerga eltib barahna (yalanğoç) tarzda qöyişgan. Ölimtikxör hayvon va parrandalar murda göştlarini yeb ketgaç, suyaklarini yiğiştirib olib, alohida joyda asraşgan. Ba'zi qavmlarda ölik kuydirilib, kuli yiğiştirilib, e'zozlab asralgan. Jamoada ajdodlar ruhini avaylab, ana şu suyaklarning ba'zi qismini, kulni saqlaş maqsadida qopqokli xumga öxşatib O. — suyakdonlar yasaşgan. Olar loydan kulollar tomonidan kesma naqşli tarzda yasalib, maxsus xumdonlarda pişirilgan. Ular turli hajmda bölgan. Boş suyaklar saqlanadigan O.larning qopqoği tutqiçiga marhum kallasining tasviri tuşirilgan. O. öta mukammal işlangan.
Örta Osiyo xalqlarida O.ga solib kömiş odati mil. av. 1-ming yillikning 1-yarmida şakllanib, mil. 8-a.ga-ça (islomiy dafn rusumlari qabul qilingunça) davom etgan. Xorazmdan topilgan qad. O. haykallar şaklida bölib, öliklarni ilohiylaştirişni ifodalagan. Örta Osiyo, Eron, Falas-tin, Misr va b. joylardan köplab O.lar topilgan bölib, ular yerga yoki novuslarda saqlangan. Zarduştiylik dini uzil-kesil şakllangaç, bu udum barham topgan. Zeroki murdani kuydiriş havoni bulğasa, ölik göştini yegan darranda yoki quşlar daryo, ariq va hovuzlardan suv içib, har xil yuqumli kasalliklarning vujudga kelişiga sabab böla boşlaydi. Bundan taşqari, otaş (olov) mazdoparastlarda mu-qaddas sanalib, pokiza odamni kuy-dirmasligi kerak. Natijada uşbu din ulamolari atrof-muhit, suvning tozaligi, naslning asl bölişini közlab, ölikni kafanga örab, ma'lum çuqurlikka kömiş, zaxkaş mavzelarda esa, sağanalarda saqlaşni joriy qilganlar; maxsus murdaşuy gigiyenasi işlab çiqilgan. O.lar eng köhna udumlarni örganişga, ajdodlar amaliy san'atining nozik qirralarini aniklaşga kömaklaşadi.
Hamidjon Homidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОССУАРИЙ, остадон (лот. os — суяк) — зардуштийлик динига мансуб халкларда марҳумнинг суяги солинган сопол, тош ёки ганч идиш, суякдон. Зардуштийларда ўликни ерга дафн этиш ман этилган. Бунда улар «Она ер мукаддас, у барча жонзотнинг боқувчиси, тупроқнинг таркибини бузмаслик керак», деган ақидага риоя қилишган. Шунинг учун ҳам хар бир қиш-лоқ, туман, шахарда, тоғ ён бағри ёки баланд тепаликда махсус супалар ясаб, ўликни ўша ерга элтиб бараҳна (яланғоч) тарзда қўйишган. Ўлимтикхўр ҳайвон ва паррандалар мурда гўштларини еб кетгач, суякларини йиғиштириб олиб, алоҳида жойда асрашган. Баъзи қавмларда ўлик куйдирилиб, кули йиғиштирилиб, эъзозлаб асралган. Жамоада аждодлар руҳини авайлаб, ана шу суякларнинг баъзи қисмини, кулни сақлаш мақсадида қопқокли хумга ўхшатиб О. — суякдонлар ясашган. Олар лойдан кулоллар томонидан кесма нақшли тарзда ясалиб, махсус хумдонларда пиширилган. Улар турли ҳажмда бўлган. Бош суяклар сақланадиган О.ларнинг қопқоғи тутқичига марҳум калласининг тасвири туширилган. О. ўта мукаммал ишланган.
Ўрта Осиё халқларида О.га солиб кўмиш одати мил. ав. 1-минг йилликнинг 1-ярмида шаклланиб, мил. 8-а.га-ча (исломий дафн русумлари қабул қилингунча) давом этган. Хоразмдан топилган қад. О. ҳайкаллар шаклида бўлиб, ўликларни илоҳийлаштиришни ифодалаган. Ўрта Осиё, Эрон, Фалас-тин, Миср ва б. жойлардан кўплаб О.лар топилган бўлиб, улар ерга ёки новусларда сақланган. Зардуштийлик дини узил-кесил шакллангач, бу удум барҳам топган. Зероки мурдани куйдириш ҳавони булғаса, ўлик гўштини еган дарранда ёки қушлар дарё, ариқ ва ҳовузлардан сув ичиб, ҳар хил юқумли касалликларнинг вужудга келишига сабаб бўла бошлайди. Бундан ташқари, оташ (олов) маздопарастларда му-қаддас саналиб, покиза одамни куй-дирмаслиги керак. Натижада ушбу дин уламолари атроф-муҳит, сувнинг тозалиги, наслнинг асл бўлишини кўзлаб, ўликни кафанга ўраб, маълум чуқурликка кўмиш, захкаш мавзеларда эса, сағаналарда сақлашни жорий қилганлар; махсус мурдашуй гигиенаси ишлаб чиқилган. О.лар энг кўҳна удумларни ўрганишга, аждодлар амалий санъатининг нозик қирраларини аниклашга кўмаклашади.
Ҳамиджон Ҳомидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.