Ossuriya

Ossuriya — Mesopotamiyaning şim.da, Dajla daryosi yuqori oqimi böylarida qadimda mavjud bölgan davlat (mil. av. 20—7-a.lar). Aşşur (Assur) şahardavlati nomidan olingan. O. aholisi, asosan, somiy-akkad xalqlariga mansub bölgan. Mil. av. 18-a. boşida Aşşur yirik davlatning markazi edi. Keyinçalik Bobil, 16—15-a.larda Mitanni davlatlari qöl ostiga ötgan. Aşşur hukmdori Aşşuruballit I (mil. av. 15-a. oxiri — 14-a.boşi) Mitan-nining zaiflaşganidan foydalanib, mustaqil bölib olgan va kuçli davlat tuzgan. U Bobilni ham öziga buysun-dirgan. Uning nabirasi Arikdenilu birinçi bölib «O. podşohi» unvonini olgan. O. Şim. Mesopotamiyaning bu-tun hududini hamda Bobilga Furot va Dajla orqali boradigan daryo yölini egallab olişga muvaffaq bölgan. Şuningdek, Arrapxa (hoz. Kirkuk) davlati ham bosib olingan. Mil. av. 16— 13-a.lar oraliğida bizning davrimiz-gaça yetib kelgan O. sud qarorlari (oilaviy, yer, qarzdorlik huquqiga doir va b.) tuzilgan. 13-a. dan podşo hokimiyati b-n zodagonlar örtasida ziddiyat kuçaya boşlagan. 12-a. da O. vaq-tinçalik zaiflaşgan bölsada, ammo Tiglatpalasar I davrida (12-a. oxiri — 11-a. boşi) yangidan qudratli davlatga aylangan. U Bobil, Şim. Suriya va Fi-nikiyada zafarli uruşlar olib borgan. Armanistonga tez-tez yurişlar qilib turgan. Biroq Tiglatpalasar 1 hukmronligining 2-yarmida oromiy kabilalarining Suriya daştidan Şim. Suriya va Şim. Mesopotamiyaga silji-şi b-n O. davlati zaiflaşib, parçalanib keta boşlagan. Zodagonlar b-n kuraş nati-jasida O. podşolarining qarorgohi imtiyozli Aşşur ş.dan boşqa şaharlarga — dastlab, Kalxuga (hoz. Nimrud ş. xaroba-si), 8 — 7-a.larda bölsa Dur-Şarrukin (Xorso-bod) va Nineviya (Kuyunjik) ga köçirilgan. 10-a. oxiri — 9-a.larda O. podşolari Şim. Mesopotamiya va O.ning şarqidagi toğli ölkalarda öz hokimiyatlarini tiklaşga erişganlar. O. qöşinlari bir neça bor Jan.ga — Bobilga, Şim.ga — Urar-tuga, Şarqqa — Midiyaga, Ğarbga — Suriyaga bostirib kirganlar. 9-a. oxiridan O.da ijtimoiy-siyosiy tanazzul boşlangan, u uruşlar natijasida xo-navayron bölgan q.x. rayonlari b-n boğliq edi. Yirik davlatlar va ittifoqlar, ayniqsa, Urartu b-n bölgan kuraşda O. bosib olgan bir qança vi-loyatlardan ajralgan. Mamlakat içkarisida sodir bölgan fuqarolar uruşi natijasida taxtga Tiglatpalasar 111 (745—727) ötirgan. Uning davrida O. yana bosqinçilik siyosati yurgizgan. 100 yil mobaynida Ğarbiy Osiyoning bu-tun hududi (Urartu va ba'zi çekka vi-loyatlardan taşkari) bosib olingan. Bu hududlardagi xalqlar qirib taşlanmasdan, balki bir r-ndan ikkinçi r-nga köçirilgan; noyibliklar kiçik qismlarga bölib taşlangan va noyiblar huquqi çeklangan; davlat tomonidan ta'minlanadigan doimiy armiya tuzilgan. Tiglatpalasar III, öğli Salmanasar V (727—722), keyinçalik Sinaxerib (705—680) harbiylarga köproq yon bosib, oqsuyaklar, kohinlar huquqini çeklagan. 679—672 y.larda O. Şim.da va Şarkda kimmeriylar, skiflar va midiyaliklar b-n oğir uruşlar olib borgan. Mil. av. 8-a. oxiridan boşlab O.ga qarşi bölgan davlatlar (Bobil, Elam, ba'zan Misr, Suriya, Finikiya, Falastin) va kabilalar (xaldey, arab va b.) ittifoqi tuzilgandi. Aşşurbanipal davrida (669—633) bu ittifoqqa qarşi olib borilgan uruşlar natijasida O.da ozod dehqonlar ahvoli oğirlaşgan, qöşinning ma'naviy-ruhiy ahvoli yomonlaşgan. O.ning harbiytexnika-viy yutuklarini 7-a.ga kelib boşqa davlatlar ham özlaştirganlar. Uzoq muddatli uruşdan söng Bobil va Midiya ittifoqi O.ni tor-mor keltirgan, uning asosiy şaharlarini vayron qilib, O. davlatini tugatgan (605). Uruş davrida O. zodagonlari yoppasiga qirib taşlangan, qolgan aholi Mesopotamiya oromiylari b-n aralaşib ketgan. Ad.: Vsemirnaya istoriya, t. 1, M., 1955.

Soyfullo Tursunov.