Osteoxondroz

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 259–260-b. — ziyouz.com

Osteoxondroz (osteo... va yun. chondros — toğay) — umurtqalarni birlaştiruvçi toğay-pay qismining degenerativ trofik va funksional özgarişi natijasida kelib çikadigan kasallik. Odatda, umurtqa poğonasining böyindan yoki beldan pastki, kökrakdan yuqori qismlari zararlanadi. Moddalar almaşinuvining buzili-şi, turli şikastlanişlar, oğir zöriqişlar va b. sabab bölişi mumkin. Umurtqa poğonasining faoliyati funksional jihatdan faqat boğlovçi toğay-pay apparatlariga emas, balki uşlab turuvçi tana va umurtqa muskullari, qon hamda nerv tomirlari, orqa miya pardalariga ham boğliq. Umurtqaning egiluvçanligi, elastikligi, harakatçanligi, jismoniy zöriqişlarga çidamliligini umurtqalararo disklar ta'minlaydi. Bu diskni krplab turgan toğay va pay elementlari umurtqalarni bir-biriga boğlab tura-di va bir butun umurtqa ustunini hosil qiladi. Disk va uning atrofidagi pay-toğay boğlovçi elementlardagi özgarişlarga revmatizm, şikastlanişlar, immunitetning susayişi va irsiy omillar sabab bölişi mumkin. O. köproq böyin va bel disklarida uçraydi. Diskda kuzatiladigan de-generativ özgarişlar asosida murak-kab biokimyoviy jarayonlar yotadi. Turli şikastlanişlar ta'sirida diskning asosiy moddasi depolimerizatsiyaga uç-rab, hujayralarni jarohatlaydi va özgartiradi. Natijada asosiy modda nordon mukopolisaxaridlarning köpayişiga olib keladi, u esa diskning toğay va pay töqimalarini asta-sekin yumşa-tib, fibroz halqalarda yoriqçalar hosil qiladi va diskning germetik holatini buzadi, distrofik va degenerativ jarayonlar rivojlanadi.

O. 2 bosqiçda ötadi: 1) xondroz davri. Bunda umurtkalararo disk yadrosini örab turgan boğlovçi fibroz halqa va b. elementlarda özgariş boşlana-di, lekin disk oğriqni sezmaganligi uçun bu davrda bemorda klinik belgilar kuzatilmaydi; 2) O. davri. Bunda boşlangan degenerativ özgarişlar disk va umurtkaning suyak qismiga öta-di, çegaralangan «berkituvçi» plas-tinkalar yirtilib, germetikligi yöqoladi; qon tomirlar va nerv tolalari disk içiga ötib, oğriq beradi. Distrofik jarayon disk atrofidagi umurtqa böğimlarida, kaltauzun paylarda ham rivojlana boradi va umurt-qalar orasini toraytirib qöyadi, umurtqa «ötirib» qoladi. Kasallik belgilari degenerativ diskning joyla-şişiga boğliq. Agar böyin sohasida bölsa, şu sohaga aloqador a'zolar fa-oliyatida özgarişlar, kasalliklar va sindromlar kuzatiladi. Böyin ostexon-drozi ekstrakranial (taşqi nerv ildizlari sindromlari), intrak-ranial (içki va taşqi şikastlanişlar, qon yetişmovçiligi), ver-tebral (vertebral yetişmovçilik) xillari bor.

Kökrak qismidagi O. belgilari, asosan, nerv ildizlarining sindromlari b-n ifodalanadi. Bel umurtqasi osteoxondrozi köproq uçraydi, çunki kişi biror bir meh-nat qilganda ma'lum bir jismoniy kuç talab etadi va bu öz-özidan belni zöriqtiradi. Bel O.ining quyidagi turlari ajratiladi: 1) ildizli — reflektor sindrom (lyumbago, işias va b.); 2) umurtqa disk çurrasi, unda turli kompression miyelopatiyalar kuzatiladi; 3) disk atrofidagi ildiz qon tomir va böğimlar b-n birga kuzatiladigan sindromlar; 4) çanoq suyaklari paylari va dumğaza b-n birga uç-raydigan sindromlar (sakroileit, sakralizatsiya, koksigodiniya).

O.ning barça xilida oğriq böladi, bu kasallikning qaysi bosqiçda ekanligiga boğliq. Davo, asosan, konservativ, oğriq qoldiruvçi dorilar buyuriladi. O.ning disk çurrasi stabil falajni keltirib çiqarsa, operatsiya qilinadi.

Gulçehra Dadaxonova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ОСТЕОХОНДРОЗ (остео... ва юн. chondros — тоғай) — умуртқаларни бирлаштирувчи тоғай-пай қисмининг дегенератив трофик ва функционал ўзгариши натижасида келиб чикадиган касаллик. Одатда, умуртқа поғонасининг бўйиндан ёки белдан пастки, кўкракдан юқори қисмлари зарарланади. Моддалар алмашинувининг бузили-ши, турли шикастланишлар, оғир зўриқишлар ва б. сабаб бўлиши мумкин. Умуртқа поғонасининг фаолияти функционал жиҳатдан фақат боғловчи тоғай-пай аппаратларига эмас, балки ушлаб турувчи тана ва умуртқа мускуллари, қон ҳамда нерв томирлари, орқа мия пардаларига ҳам боғлиқ. Умуртқанинг эгилувчанлиги, эластиклиги, ҳаракатчанлиги, жисмоний зўриқишларга чидамлилигини умуртқалараро дисклар таъминлайди. Бу дискни крплаб турган тоғай ва пай элементлари умуртқаларни бир-бирига боғлаб тура-ди ва бир бутун умуртқа устунини ҳосил қилади. Диск ва унинг атрофидаги пай-тоғай боғловчи элементлардаги ўзгаришларга ревматизм, шикастланишлар, иммунитетнинг сусайиши ва ирсий омиллар сабаб бўлиши мумкин. О. кўпроқ бўйин ва бел дискларида учрайди. Дискда кузатиладиган де-генератив ўзгаришлар асосида мурак-каб биокимёвий жараёнлар ётади. Турли шикастланишлар таъсирида дискнинг асосий моддаси деполимеризацияга уч-раб, ҳужайраларни жароҳатлайди ва ўзгартиради. Натижада асосий модда нордон мукополисахаридларнинг кўпайишига олиб келади, у эса дискнинг тоғай ва пай тўқималарини аста-секин юмша-тиб, фиброз ҳалқаларда ёриқчалар ҳосил қилади ва дискнинг герметик ҳолатини бузади, дистрофик ва дегенератив жараёнлар ривожланади.

О. 2 босқичда ўтади: 1) хондроз даври. Бунда умурткалараро диск ядросини ўраб турган боғловчи фиброз ҳалқа ва б. элементларда ўзгариш бошлана-ди, лекин диск оғриқни сезмаганлиги учун бу даврда беморда клиник белгилар кузатилмайди; 2) О. даври. Бунда бошланган дегенератив ўзгаришлар диск ва умуртканинг суяк қисмига ўта-ди, чегараланган «беркитувчи» плас-тинкалар йиртилиб, герметиклиги йўқолади; қон томирлар ва нерв толалари диск ичига ўтиб, оғриқ беради. Дистрофик жараён диск атрофидаги умуртқа бўғимларида, калтаузун пайларда ҳам ривожлана боради ва умурт-қалар орасини торайтириб қўяди, умуртқа «ўтириб» қолади. Касаллик белгилари дегенератив дискнинг жойла-шишига боғлиқ. Агар бўйин соҳасида бўлса, шу соҳага алоқадор аъзолар фа-олиятида ўзгаришлар, касалликлар ва синдромлар кузатилади. Бўйин остехон-дрози экстракраниал (ташқи нерв илдизлари синдромлари), интрак-раниал (ички ва ташқи шикастланишлар, қон етишмовчилиги), вер-тебрал (вертебрал етишмовчилик) хиллари бор.

Кўкрак қисмидаги О. белгилари, асосан, нерв илдизларининг синдромлари б-н ифодаланади. Бел умуртқаси остеохондрози кўпроқ учрайди, чунки киши бирор бир меҳ-нат қилганда маълум бир жисмоний куч талаб этади ва бу ўз-ўзидан белни зўриқтиради. Бел О.ининг қуйидаги турлари ажратилади: 1) илдизли — рефлектор синдром (люмбаго, ишиас ва б.); 2) умуртқа диск чурраси, унда турли компрессион миелопатиялар кузатилади; 3) диск атрофидаги илдиз қон томир ва бўғимлар б-н бирга кузатиладиган синдромлар; 4) чаноқ суяклари пайлари ва думғаза б-н бирга уч-райдиган синдромлар (сакроилеит, сакрализация, кокцигодиния).

О.нинг барча хилида оғриқ бўлади, бу касалликнинг қайси босқичда эканлигига боғлиқ. Даво, асосан, консерватив, оғриқ қолдирувчи дорилар буюрилади. О.нинг диск чурраси стабил фалажни келтириб чиқарса, операция қилинади.

Гулчеҳра Дадахонова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.