Osvald Şpengler
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 222-b. — ziyouz.com
Şpengler Osvald (1880.29.5, Blankenburg, Gars — 1936.8.5, Myunxen) — nemis faylasufi, tarixçi, hayot falsafasi namoyandasi. Asosiy asari «Yevropaning sönişi» (1918—22) katta muvaffaqiyat qozongandan söng tanilgan. 20-y.larda faşizmga yaqin yönalişdagi publitsistik çiqişlar qilgan, ammo 1933 yil natsistlarning hamkorlik qiliş töğrisidagi takliflarini rad etgan. Ş.ga Nitsşe falsafasi hal qiluvçi ta'sir körsatgan. Ş. öz qaraşlarida çeksiz kengayib ketgan organik hayot tuşunçasiga tayanadi. Madaniyatni u «organizm» sifatida talqin qiladi va yagona, umuminsoniy madaniyat yöq va bölişi ham mumkin emas, deb hisoblaydi. Ş. 8 ta madaniyatni: Misr, Hind, Bobil, Xitoy, «apollon» (yunonrum), «afsungarlik» (vizantiya-arab), «faust» (Ğarbiy Yevropa) va mayya madaniyatini ajratib körsatadi; russibir madaniyati paydo bölişi kutilyapti, deb uqtiradi. Ş.ga köra, har bir madaniy «organizm»ga uning içki hayotiy sikliga boğliq holda oldindan muayyan muddat (ming yilga yaqin) belgilab beriladi. Madaniyat ölib borib örnini sivilizatsiya egallaydi. Madaniyatdan sivilizatsiyaga ötiş ijodkorlikdan unumsizlikka, tiklana borişdan qotib qolişga, qahramonona işlardan oddiy işga ötişni anglatadi; yunonrum madaniyati uçun bu jarayon ellinizm davrida, Ğarb dunyosi uçun esa — 19-asrda röy berdi va uning «sönişi» boşlandi. Ş.ning fikriça, sivilizatsiya kirib kelişi bilan badiiy va adabiy ijodning keragi bölmay qoladi. Şuning uçun u madaniyatga doir narsalarni yiğiştirib qöyib, sof texnitsizmga berilişni taklif ztadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШПЕНГЛЕР Освальд (1880.29.5, Бланкенбург, Гарц — 1936.8.5, Мюнхен) — немис файласуфи, тарихчи, ҳаёт фалсафаси намояндаси. Асосий асари «Европанинг сўниши» (1918—22) катта муваффақият қозонгандан сўнг танилган. 20-й.ларда фашизмга яқин йўналишдаги публицистик чиқишлар қилган, аммо 1933 йил нацистларнинг ҳамкорлик қилиш тўғрисидаги таклифларини рад этган. Ш.га Ницше фалсафаси ҳал қилувчи таъсир кўрсатган. Ш. ўз қарашларида чексиз кенгайиб кетган органик ҳаёт тушунчасига таянади. Маданиятни у «организм» сифатида талқин қилади ва ягона, умуминсоний маданият йўқ ва бўлиши ҳам мумкин эмас, деб ҳисоблайди. Ш. 8 та маданиятни: Миср, Ҳинд, Бобил, Хитой, «аполлон» (юнонрум), «афсунгарлик» (византия-араб), «фауст» (Ғарбий Европа) ва майя маданиятини ажратиб кўрсатади; руссибирь маданияти пайдо бўлиши кутиляпти, деб уқтиради. Ш.га кўра, ҳар бир маданий «организм»га унинг ички ҳаётий циклига боғлиқ ҳолда олдиндан муайян муддат (минг йилга яқин) белгилаб берилади. Маданият ўлиб бориб ўрнини цивилизация эгаллайди. Маданиятдан цивилизацияга ўтиш ижодкорликдан унумсизликка, тиклана боришдан қотиб қолишга, қаҳрамонона ишлардан оддий ишга ўтишни англатади; юнонрум маданияти учун бу жараён эллинизм даврида, Ғарб дунёси учун эса — 19-асрда рўй берди ва унинг «сўниши» бошланди. Ш.нинг фикрича, цивилизация кириб келиши билан бадиий ва адабий ижоднинг кераги бўлмай қолади. Шунинг учун у маданиятга доир нарсаларни йиғиштириб қўйиб, соф техницизмга берилишни таклиф зтади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.