Ot
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 264-b. — ziyouz.com
Ot — mustaqil söz turkumlaridan biri. U boşka turkumlardan bir neça belgi — xususiyatlari b-n ajralib turadi. Ular quyidagilardan iborat: 1) ot yasaliş xususiyatiga ega: işçi, suh-batdoş, paxtakor, boğbon, oşpaz, Mirzaçöl; b) son-mikdorni bildiriş xususiyatiga ega: bola — bolalar, daftar—daftarlar; v) egalik körsatkiçiga ega: otam, otang, otasi — otamiz, otangiz, otalari; g) kelişik şakllari b-n özgaradi; maktab, maktabning, maktabni, maktabga, maktabda, maktabdan; d) gapda barça gap bölaklari vazifasida keladi.
Anik, predmetlarni yoki predmet sifatida tasavvur qilinadigan tuşunçalarni ifodalaydigan O.lar ma'nosiga köra, atokli va turdoş O.larga böli-nadi. Bir xildagi predmet yoki hodisaning birini ajratib körsatuvçi O.lar atokli O.lar sanaladi: Rustam, Olimjon, Jomboy, Mars, Venera, Boyçibor kabilar. Bir jinedagi predmetlarning umumiy nomi turdoş O.lardir: gul, daraxt, qalam, daftar kabi.
O. turkumi 3 xil grammatik kategoriyaga ega: 1) son kategoriyasi; 2) egalik kategoriyasi; 3) kelişik kategoriyasi.
O.ning funksional şakllari mavjud bölib, ular ma'lum bir qöşimça grammatik ma'no ifodalaş, O.larning kategorial şakllariga xos bölmagan biror sintaktik vazifasiga moslaşiş uçun xizmat qiladi. O.ga xos funksional şaklning yasalişga köra 3 tipi mavjud: 1) sintetik şakl; 2) analitik şakl; 3) juft va takror şakl. O.ning sintetik funksional şakllari öz ma'no va vazifalariga köra quyidagi turlarga bölinadi: a) kiçraytiş şakli (baliqça, yigitça, kelinçak); b) erkalaş şakli (opajon, bötaloq, qizaloq); v) hurmat şakli (onajon, opajon, dadamlar, akamlar, oyimlar); g) karaşlilik şakli (akamniki, maktabniki);. d) örin belgisi (osmondagi, qirdagi, qişlokdagi); ye) çegara şakli (uygaça, toqqaça, boqqaça); j) öxşatiş şakli (Ozodday — Ozod kabi, sizlarday — sizlar singari). O.ning analitik şakli kömakçi yordamida xrsil böladi: qalam b-n (da), otam uçun (-ga) kabi. O.ning juft şakli umumlaştiriş, jamlik ma'nolarini ifodalaydi: qozon-tovoq, qovuntarvuz. O.ning takroriy şakli köplik ma'no-sini ifodalaydi: qatra-qatra yoş, om-bor-ombor ğalla.
O.larning yasalişi natijasida yasama O.lar paydo böladi. Yasama O.lar affiksatsiya, kompozitsiya, abbreviatsiya yöllari b-n yasaladi. Affiksatsiya ot yasaşdagi eng mahsuldor usul bölib, uning yordamida şaxe otlari (böyoqçi, işçi, maktabdoş, zargar, şolikor, saroybon, çorvador, tilşunos, etikdöz, oşpaz, aravakaş, kaptarboz, kitobxon); narsa, qurol otlari (oç-qiç, ösma, töplam, kurak, qirindi, ekin, kekirdak, suyunçi, tuzdon); örin, joy otlari (bodomzor, Özbekis-ton, qarorgoh, işxona, ötloq, Paxtaobod); mavhum ma'noli otlar (yaxşilik, paxtaçilik, işonç, yigiliş, radiolaştiriş, odamgarçilik).
Kompozitsiya usuli b-n O. yasaşda qöşma O.lar vujudga keladi: bilagu-zuk, aççiqtoş, uçburçak, kungaboqar, olibsotar, işlab çiqariş.
Abbreviatsiya usuli b-n O. yasalganda, qisqartma O.lar hosil qilinadi: BMT, SamDU, ÖzME kabi.
O.lar gapda ega, töldiruvçi, qaratqiçli aniklovçi, hol vazifalarida keladi. Ammo örni b-n sifatlovçi, izoxlovçi, kesim yoki atov, vokativ ran bölib kelişi ham mumkin.
Bozorboy Örinboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОТ — мустақил сўз туркумларидан бири. У бошка туркумлардан бир неча белги — хусусиятлари б-н ажралиб туради. Улар қуйидагилардан иборат: 1) от ясалиш хусусиятига эга: ишчи, суҳ-батдош, пахтакор, боғбон, ошпаз, Мирзачўл; б) сон-микдорни билдириш хусусиятига эга: бола — болалар, дафтар—дафтарлар; в) эгалик кўрсаткичига эга: отам, отанг, отаси — отамиз, отангиз, оталари; г) келишик шакллари б-н ўзгаради; мактаб, мактабнинг, мактабни, мактабга, мактабда, мактабдан; д) гапда барча гап бўлаклари вазифасида келади.
Аник, предметларни ёки предмет сифатида тасаввур қилинадиган тушунчаларни ифодалайдиган О.лар маъносига кўра, атокли ва турдош О.ларга бўли-нади. Бир хилдаги предмет ёки ҳодисанинг бирини ажратиб кўрсатувчи О.лар атокли О.лар саналади: Рустам, Олимжон, Жомбой, Марс, Венера, Бойчибор кабилар. Бир жинедаги предметларнинг умумий номи турдош О.лардир: гул, дарахт, қалам, дафтар каби.
О. туркуми 3 хил грамматик категорияга эга: 1) сон категорияси; 2) эгалик категорияси; 3) келишик категорияси.
О.нинг функционал шакллари мавжуд бўлиб, улар маълум бир қўшимча грамматик маъно ифодалаш, О.ларнинг категориал шаклларига хос бўлмаган бирор синтактик вазифасига мослашиш учун хизмат қилади. О.га хос функционал шаклнинг ясалишга кўра 3 типи мавжуд: 1) синтетик шакл; 2) аналитик шакл; 3) жуфт ва такрор шакл. О.нинг синтетик функционал шакллари ўз маъно ва вазифаларига кўра қуйидаги турларга бўлинади: а) кичрайтиш шакли (балиқча, йигитча, келинчак); б) эркалаш шакли (опажон, бўталоқ, қизалоқ); в) ҳурмат шакли (онажон, опажон, дадамлар, акамлар, ойимлар); г) карашлилик шакли (акамники, мактабники);. д) ўрин белгиси (осмондаги, қирдаги, қишлокдаги); е) чегара шакли (уйгача, тоққача, боққача); ж) ўхшатиш шакли (Озоддай — Озод каби, сизлардай — сизлар сингари). О.нинг аналитик шакли кўмакчи ёрдамида хрсил бўлади: қалам б-н (да), отам учун (-га) каби. О.нинг жуфт шакли умумлаштириш, жамлик маъноларини ифодалайди: қозон-товоқ, қовунтарвуз. О.нинг такрорий шакли кўплик маъно-сини ифодалайди: қатра-қатра ёш, ом-бор-омбор ғалла.
О.ларнинг ясалиши натижасида ясама О.лар пайдо бўлади. Ясама О.лар аффиксация, композиция, аббревиация йўллари б-н ясалади. Аффиксация от ясашдаги энг маҳсулдор усул бўлиб, унинг ёрдамида шахе отлари (бўёқчи, ишчи, мактабдош, заргар, шоликор, саройбон, чорвадор, тилшунос, этикдўз, ошпаз, аравакаш, каптарбоз, китобхон); нарса, қурол отлари (оч-қич, ўсма, тўплам, курак, қиринди, экин, кекирдак, суюнчи, туздон); ўрин, жой отлари (бодомзор, Ўзбекис-тон, қароргоҳ, ишхона, ўтлоқ, Пахтаобод); мавҳум маъноли отлар (яхшилик, пахтачилик, ишонч, йигилиш, радиолаштириш, одамгарчилик).
Композиция усули б-н О. ясашда қўшма О.лар вужудга келади: билагу-зук, аччиқтош, учбурчак, кунгабоқар, олибсотар, ишлаб чиқариш.
Аббревиация усули б-н О. ясалганда, қисқартма О.лар ҳосил қилинади: БМТ, СамДУ, ЎзМЭ каби.
О.лар гапда эга, тўлдирувчи, қаратқичли аникловчи, ҳол вазифаларида келади. Аммо ўрни б-н сифатловчи, изохловчи, кесим ёки атов, вокатив ran бўлиб келиши ҳам мумкин.
Бозорбой Ўринбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.