Öt öçiriş texnikasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 200–201-b. — ziyouz.com
Öt öçiriş texnikasi — odamlar, binolar va tabiat boyliklarini yoneindai saqlaş uçun işlatiladigan maxsus texnika uskunalari: öt öçiriş maşinalari, poyezdlar, kemalar, samolyotlar va vertolyotlar, öt öçiriş vositalaridan iborat. Yonğin signalizatsiyasi vositalari, öt öçirgiçlar, öt öçiriş gidrantlari va boşqalar öt öçiriş jihozlari ham Ö.ö.t.ga kiradi.
Ö.ö.t. yaratişga uriniş tarixi juda qadimgi davrga borib taqaladi. Mil. av. yunon mexanik-ixtiroçisi Ktesibiy «suvni yuqoriga irğita oladigan» maşinani loyihalagan, lekin amalda unça qöllanilmagan. 16-asrga kelib nemis ixtiroçisi Anton Platner suv oqimini 6—8 m gaça yetkaza oladigan dastaki öt öçiriş nasosini yaratdi. Buğ maşinasi ixtiro qilinganidan söng (1829) nasosni buğ harakatga keltiradigan öt öçiriş qurilmasi yaratildi. Uni yonğin çiqqan joyga ot sudrab borgan. Keyinçalik (19-asr oxirida) içki yonuv dvigatelpi öt öçiriş maşinasi paydo böldi. Öt öçiriş nasosi, narvoni va suv sisternasini ham öz içiga olgan öt öçiriş maşinasi 20-asr boşida Germaniyada, keyinroq Rossiyada işlab çiqarila boşladi. Bunday öt öçiriş maşinalari takomillaştira borildi. Öt öçiriş avtotsisternalari, avtonasoslar, nasos st-yalari, maxsus xizmat avtomobillari, suvköpik sepiş apparatlari va boşqalar öt öçiriş vositalari yaratilib, sanoat miqyosida köplab işlab çiqarila boşladi. Portlar, neft idişlari saqlanaditan omborlar, t.y. uzellari, dengiz neft konlari, örmonlar va torf qaziş korxonalarida öt öçiriş uçun möljallangan texnika yaratildi.
Öt öçiriş maşinalari, asosiy, maxsus va yordamçi turlarga bölinadi. Asosiylariga avtotsisternalar, nasosşlangli va avtonasoslar, nasos styalari, gazsuvli, havoköpikli va kukunli, aerodromda işlatiladigan öt öçiriş maşinalari kiradi. Ularning asosiy vazifasi öt öçiriş vositalarini yonğin çiqqan joyga yetkazişdir. Maxsuslarga texnik xizmat körsatiş, aloqa örnatiş, taxlama avtonarvon va boşqalar maşinalar kiradi. Texnik xizmat körsatuvçi maşina öt tuşgan joyga muhim uskunalarni olib boriş; binoni buziş va qulagan qismlarini ajratiş, devor va ora yopmalarni teşiş işlarini bajaradi; şikastlangan kişilarni taşiş uçun xizmat qiladi. Yo r d a m ç i maşinalar kuçli yonğin bölganda öt öçiriş texnikasining uzluksiz işlaşini ta'minlaydi. Ulardan yonğinga qarşi taşviqot işlari olib borişda ham foydalaniladi. Barça öt öçiriş maşinalari qizil rangga böyaladi va «sirena» tovuş signali bilan jihozlanadi.
Ö.ö.t.ning eng keng tarqalgani dastaki öt öçirgiçdir. U töxtatişçiqariş qurilmasi va öt öçiriş moddasining oqimini hosil qiluvçi uçligi bölgan 1 — 100 dm' siğimli silindrik idişdan iborat. Bular işxonalar, maşinalar va hatto xonadonlarda doimiy saqlanişi kerak.
Keng kölamdagi yonğinni (mas, örmonlar, torfzorlardagi yonğinni) öçiriş uçun samolyot va vertolyotlardan, dengizga tökilgan neft bilan boğliq yonğinni öçiriş uçun kemalardan foydalaniladi. Öt öçiriş moddalari sifatida uglerod (1U)oksid, kimyoviy va havo mexanik köpiklar, galloidlaşgan uglevodorodlar (etil bromid, freon), kukun, suv işlatiladi. Uglerod (1U)oksid öt öçirgiç içida suyuq holatda bölib, u diffuzor şaklidagi uçlikdan otilib çiqayotganda gaz va qattiq (qor şaklida) holatda aylanadi. Kimyoviy köpik öt öçirgiç içida uçlikka kiriş oldidan işqoriy (№HC0 asosida) va kis-
3 lotali (N 80 asosida) eritmalarning
2 4 özaro reaksiyaga kirişişi natijasida hosil böladi. Köpik hajmining eritma hajmiga nisbati 4—6 böladi. Gazneft fontanlardagi yonğinni öçirişda turboreaktiv dvigatelidan işlaydigan (gaz va suv buği aralaşmasi bilan öçiradigan) qurilmalar qöllaniladi. Aerodrom, neftni qayta işlaş korxonalari, kimyo sanoatida xavfsizlikni ta'minlaş maqsadida galloidlaşgan uglevodorodlar, inert gazlar, kukunlar, köpik tarkibli öt öçirgiçlar asosida işlatiladigan öt öçiriş qurilmalari işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎТ ЎЧИРИШ ТЕХНИКАСИ — одамлар, бинолар ва табиат бойликларини ёнеиндаи сақлаш учун ишлатиладиган махсус техника ускуналари: ўт ўчириш машиналари, поездлар, кемалар, самолётлар ва вертолётлар, ўт ўчириш воситаларидан иборат. Ёнғин сигнализацияси воситалари, ўт ўчиргичлар, ўт ўчириш гидрантлари ва бошқалар ўт ўчириш жиҳозлари ҳам Ў.ў.т.га киради.
Ў.ў.т. яратишга уриниш тарихи жуда қадимги даврга бориб тақалади. Мил. ав. юнон механик-ихтирочиси Ктесибий «сувни юқорига ирғита оладиган» машинани лойиҳалаган, лекин амалда унча қўлланилмаган. 16-асрга келиб немис ихтирочиси Антон Платнер сув оқимини 6—8 м гача етказа оладиган дастаки ўт ўчириш насосини яратди. Буғ машинаси ихтиро қилинганидан сўнг (1829) насосни буғ ҳаракатга келтирадиган ўт ўчириш қурилмаси яратилди. Уни ёнғин чиққан жойга от судраб борган. Кейинчалик (19-аср охирида) ички ёнув двигателпи ўт ўчириш машинаси пайдо бўлди. Ўт ўчириш насоси, нарвони ва сув цистернасини ҳам ўз ичига олган ўт ўчириш машинаси 20-аср бошида Германияда, кейинроқ Россияда ишлаб чиқарила бошлади. Бундай ўт ўчириш машиналари такомиллаштира борилди. Ўт ўчириш автоцистерналари, автонасослар, насос ст-ялари, махсус хизмат автомобиллари, сувкўпик сепиш аппаратлари ва бошқалар ўт ўчириш воситалари яратилиб, саноат миқёсида кўплаб ишлаб чиқарила бошлади. Портлар, нефть идишлари сақланадитан омборлар, т.й. узеллари, денгиз нефть конлари, ўрмонлар ва торф қазиш корхоналарида ўт ўчириш учун мўлжалланган техника яратилди.
Ўт ўчириш машиналари, асосий, махсус ва ёрдамчи турларга бўлинади. Асосийларига автоцистерналар, насосшлангли ва автонасослар, насос стялари, газсувли, ҳавокўпикли ва кукунли, аэродромда ишлатиладиган ўт ўчириш машиналари киради. Уларнинг асосий вазифаси ўт ўчириш воситаларини ёнғин чиққан жойга етказишдир. Махсусларга техник хизмат кўрсатиш, алоқа ўрнатиш, тахлама автонарвон ва бошқалар машиналар киради. Техник хизмат кўрсатувчи машина ўт тушган жойга муҳим ускуналарни олиб бориш; бинони бузиш ва қулаган қисмларини ажратиш, девор ва ора ёпмаларни тешиш ишларини бажаради; шикастланган кишиларни ташиш учун хизмат қилади. Ё р д а м ч и машиналар кучли ёнғин бўлганда ўт ўчириш техникасининг узлуксиз ишлашини таъминлайди. Улардан ёнғинга қарши ташвиқот ишлари олиб боришда ҳам фойдаланилади. Барча ўт ўчириш машиналари қизил рангга бўялади ва «сирена» товуш сигнали билан жиҳозланади.
Ў.ў.т.нинг энг кенг тарқалгани дастаки ўт ўчиргичдир. У тўхтатишчиқариш қурилмаси ва ўт ўчириш моддасининг оқимини ҳосил қилувчи учлиги бўлган 1 — 100 дм’ сиғимли цилиндрик идишдан иборат. Булар ишхоналар, машиналар ва ҳатто хонадонларда доимий сақланиши керак.
Кенг кўламдаги ёнғинни (мас, ўрмонлар, торфзорлардаги ёнғинни) ўчириш учун самолёт ва вертолётлардан, денгизга тўкилган нефть билан боғлиқ ёнғинни ўчириш учун кемалардан фойдаланилади. Ўт ўчириш моддалари сифатида углерод (1У)оксид, кимёвий ва ҳаво механик кўпиклар, галлоидлашган углеводородлар (этил бромид, фреон), кукун, сув ишлатилади. Углерод (1У)оксид ўт ўчиргич ичида суюқ ҳолатда бўлиб, у диффузор шаклидаги учликдан отилиб чиқаётганда газ ва қаттиқ (қор шаклида) ҳолатда айланади. Кимёвий кўпик ўт ўчиргич ичида учликка кириш олдидан ишқорий (№НС0 асосида) ва кис-
3 лотали (Н 80 асосида) эритмаларнинг
2 4 ўзаро реакцияга киришиши натижасида ҳосил бўлади. Кўпик ҳажмининг эритма ҳажмига нисбати 4—6 бўлади. Газнефть фонтанлардаги ёнғинни ўчиришда турбореактив двигателидан ишлайдиган (газ ва сув буғи аралашмаси билан ўчирадиган) қурилмалар қўлланилади. Аэродром, нефтни қайта ишлаш корхоналари, кимё саноатида хавфсизликни таъминлаш мақсадида галлоидлашган углеводородлар, инерт газлар, кукунлар, кўпик таркибли ўт ўчиргичлар асосида ишлатиладиган ўт ўчириш қурилмалари ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.