Öta gigantlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 202-b. — ziyouz.com
Öta gigantlar — geometrik ölçamlariga köra juda ulkan yulduzlar. Umuman yulduzlar özlarining geometrik ölçamlari bilan bir-birlaridan farq qiladi. Agar yulduzlar massalari jihatidan Quyoş massasining 0,1 dan 50 massasigaça bölsa, ulardan köpçiligining diametri bir neça yuz ming, hatto millionlab km ga yetadi (Quyoşning diametri 1 392 000 km). Quyoşga nisbatan ölçamlari bir neça marta katta yulduzlar (Kanopus, Arktur, Antares) gigant yulduzlar bölsa, juda kam uçraydigan ba'zi Ö.g. (Betelgeyze) Quyoşning örnida bölganida, Mars hatto Yupiter sayyoralari orbitasi ham şunday yulduzlar içida bölardi. Ö.g. yulduzlarning modda ziçligi Yer atmosferasi ziçligidan ham kam bölişi mumkin. Örtaça yulduz — Quyoşning ziçligi suv ziçligidan 1,4 marta ortiq. Yulduzlarning içida ziçligi nihoyatda kattalari neytron yulduzlar hisoblanadi. Yulduzlar özlarining uzoq umrlari davomida öz tralarini va ölçamlarini özgartirmaydilar. Lekin, markazlaridagi hamma vodorod geliyga aylangaç, tez kattalaşib boradi. Yulduz sirtidagi t-ra kamayib, nurlaniş energiyasi bir neça marta ortadi va, nihoyat, u qizil gigantga aylanadi. Bular markazidagi t-ra 100 mln. gradusgaça kötariladi va yulduz yadrosida geliyning uglerodga aylaniş reaksiyasi sodir böladi. Qizil gigant, özining rivojlaniş davrida ma'lum vaqtni ötgaç, juda kattalaşib ketgan öz qobiğini ajratib taşlaydi va planetar tumanlik hosil bölib, uning markazidagi yulduz tobora kiçiklaşib sekin sovib borayotgan ok mitti yulduzga aylanadi. Bu hodisalar Ö.g.ning yulduzlar evolyutsiyasi nazariyasini yaratişda muhim obyektlar bölişidan dalolat beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎТА ГИГАНТЛАР — геометрик ўлчамларига кўра жуда улкан юлдузлар. Умуман юлдузлар ўзларининг геометрик ўлчамлари билан бир-бирларидан фарқ қилади. Агар юлдузлар массалари жиҳатидан Қуёш массасининг 0,1 дан 50 массасигача бўлса, улардан кўпчилигининг диаметри бир неча юз минг, ҳатто миллионлаб км га етади (Қуёшнинг диаметри 1 392 000 км). Қуёшга нисбатан ўлчамлари бир неча марта катта юлдузлар (Канопус, Арктур, Антарес) гигант юлдузлар бўлса, жуда кам учрайдиган баъзи Ў.г. (Бетельгейзе) Қуёшнинг ўрнида бўлганида, Марс ҳатто Юпитер сайёралари орбитаси ҳам шундай юлдузлар ичида бўларди. Ў.г. юлдузларнинг модда зичлиги Ер атмосфераси зичлигидан ҳам кам бўлиши мумкин. Ўртача юлдуз — Қуёшнинг зичлиги сув зичлигидан 1,4 марта ортиқ. Юлдузларнинг ичида зичлиги ниҳоятда катталари нейтрон юлдузлар ҳисобланади. Юлдузлар ўзларининг узоқ умрлари давомида ўз траларини ва ўлчамларини ўзгартирмайдилар. Лекин, марказларидаги ҳамма водород гелийга айлангач, тез катталашиб боради. Юлдуз сиртидаги т-ра камайиб, нурланиш энергияси бир неча марта ортади ва, ниҳоят, у қизил гигантга айланади. Булар марказидаги т-ра 100 млн. градусгача кўтарилади ва юлдуз ядросида гелийнинг углеродга айланиш реакцияси содир бўлади. Қизил гигант, ўзининг ривожланиш даврида маълум вақтни ўтгач, жуда катталашиб кетган ўз қобиғини ажратиб ташлайди ва планетар туманлик ҳосил бўлиб, унинг марказидаги юлдуз тобора кичиклашиб секин совиб бораётган ок митти юлдузга айланади. Бу ҳодисалар Ў.г.нинг юлдузлар эволюцияси назариясини яратишда муҳим объектлар бўлишидан далолат беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.