Öta yangi yulduzlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 203-b. — ziyouz.com
Öta yangi yulduzlar — yorqinligi keskin özgaruvçi (çaqnovçi) yulduzlar. Ularning çaqnaşi portlaş hisobiga yuz beradi. Portlaş tufayli bunday yulduzlar ravşanligi bir neça kun davomida önlab mln. marta ortadi. Portlaş yuz bergandan keyin 2—3 hafta ötgaç, yulduzlar öz ravşanligining maksimumiga erişganda ularning mutlaq yulduz kattaligi 11 dan to 19 gaça yetadi, söngra bir neça oy davomida yorqinligi 25—30 marta kamayadi. Çaqnaş davomida Ö.ya.yu. umumiy nurlaniş energiyasi =1048 — 104' erg böladi. Fan nuqtai nazaridan yulduzlarning portlaşi ular evolyutsiyasining oxirgi bosqiçida vujudga keladigan muvozanatsizlikning oqibati deb qaraladi.
Galaktikada Ö.ya.yu.ning çaqnaşi bir neça yuz yilda 1—2 marta kuzatilişi mumkin. Astronomlar tomonidan Galaktikamizda ham bir neça Ö.ya.yu.ning çaqnaşi kuzatilgan. Bular içida Savr yulduz turkumida 1054 yildan Xitoy astronomlari tomonidan kuzatilgan portlaş eng quvvatli hisoblanadi. Bu yulduz bir neça kun davomida, hatto kunduzi ham körinib turgan. 1572 yilda boşqa Ö.ya.yu. daniyalik astronom Tixo Brage tomonidan Kassiopeya yulduz turkumida, 1604 yilda esa Kepler tomonidan Ilon Eltuvçi yulduz turkumida kuzatilgan.
Ö.ya.yu. ravşanliklarining vaqt böyiça özgariş tabiati va spektriga köra ikki turga bölinadi. Ö.ya.yu.ning 1turi 2turiga nisbatan 5—10 marta ravşan bölib, ravşanlikning maksimumiga tez erişadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎТА ЯНГИ ЮЛДУЗЛАР — ёрқинлиги кескин ўзгарувчи (чақновчи) юлдузлар. Уларнинг чақнаши портлаш ҳисобига юз беради. Портлаш туфайли бундай юлдузлар равшанлиги бир неча кун давомида ўнлаб млн. марта ортади. Портлаш юз бергандан кейин 2—3 ҳафта ўтгач, юлдузлар ўз равшанлигининг максимумига эришганда уларнинг мутлақ юлдуз катталиги 11 дан то 19 гача етади, сўнгра бир неча ой давомида ёрқинлиги 25—30 марта камаяди. Чақнаш давомида Ў.я.ю. умумий нурланиш энергияси =1048 — 104’ эрг бўлади. Фан нуқтаи назаридан юлдузларнинг портлаши улар эволюциясининг охирги босқичида вужудга келадиган мувозанатсизликнинг оқибати деб қаралади.
Галактикада Ў.я.ю.нинг чақнаши бир неча юз йилда 1—2 марта кузатилиши мумкин. Астрономлар томонидан Галактикамизда ҳам бир неча Ў.я.ю.нинг чақнаши кузатилган. Булар ичида Савр юлдуз туркумида 1054 йилдан Хитой астрономлари томонидан кузатилган портлаш энг қувватли ҳисобланади. Бу юлдуз бир неча кун давомида, ҳатто кундузи ҳам кўриниб турган. 1572 йилда бошқа Ў.я.ю. даниялик астроном Тихо Браге томонидан Кассиопея юлдуз туркумида, 1604 йилда эса Кеплер томонидан Илон Элтувчи юлдуз туркумида кузатилган.
Ў.я.ю. равшанликларининг вақт бўйича ўзгариш табиати ва спектрига кўра икки турга бўлинади. Ў.я.ю.нинг 1тури 2турига нисбатан 5—10 марта равшан бўлиб, равшанликнинг максимумига тез эришади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.