Otaturk

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 272–273-b. — ziyouz.com

Otaturk (asl ismi Mustafo), Mustafo Kamol, Kamol Poşo (1881, Saloniki — 1938.10.11, Istanbul) — Turkiya Respublikasi asosçisi va birinçi prezidenti (1923—38), qarbiy sarkarda. Turkiyada familiya joriy qilingaç, Buyuk millat majlisi tomonidan unga O. familiyasi berilgan (1934).

Turli harbiy maktablar va Istanbul Boş ştab akademiyasini (1905) tugatgan. Şom (Suriya), Falastin, Sa-lonikida zobit sifatida harbiy xizmatni ötagan (1905—09). Salonikida uning siyosiy faoliyati boşlangan. Dastlab, Yoş turklarnit «Ittihod va taraqqiy» partiyasiga a'zo bölgan (1908), keyinçalik ulardan asta-sekin uzoqlaşgan. Italiya-Turkiya uruşi (1911-12), 2-Bolqon uruşi (1913), 1-jahon uruşida qatnaşgan. 1919 y. 19 mayda Istanbuldan Anatoliya (Onadöli)ga kelgan. Arzirum va Sivas kongresslari (1919 y. iyul—sent.)ga rahbarlik qilib, turk xalqini ingliz va grek (keyinçalik arman) bosqinçilariga qarşi ozodlik uruşiga çaqirgan. Sivas kongressida u Anatoliya va Rumeli Mudofaa huquq jamiyati (Vakillik komiteta) raisi qilib saylangan.

O. boşçiligida mamlakatda Kamolçilar inqilobi avj olgan. Istanbul inglizlar tomonidan işğol qilin-gaç (1920 y. 16 mart), barça vatanpar-var kuçlar uning atrofida töplangan. Anqarada yangi parlament — Turkiya Buyuk millat majlisi (TBMM) ça-qirilib, unga Majlis va hukumat raisligiga saylangan (1920 y. 23 apr.). Ingliz va grek bosqinçilariga qar-şi kuraşda turk armiyasining qömondoni. Biroq, Istanbul hukumati O. va uning safdoşlarini osiy deb e'lon qilgan va sirtdan ölim jazo-siga hukm etgan. Sakariyo daryosi böyida bosqinçilar ustidan qozonilgan ğalaba (1921 y. 23 avg. — 13 sent.)dan söng unga marşal unvoni va ğoziy nasabi berilgan. 1922 y. oxirida turk armiyasi O. rahbarligida töliq ğalabaga erişgan.

O. irodali siyosatçi, mohir qömondon, kuçli notiq bölgan. O. taşabbusi b-n Usmonli turk sultonligi tugatil-di (1922 y. 1 noyab.), Turkiya respublika deb e'lon qilindi (1923 y. 29 okt.), xalifalik bekor etildi (1924 y. 3 mart). Davlat boşqaruvi tubdan özgartirilib, siyosat, iqtisodiyot, madaniyat va harbiy sohada çuqur islohotlar ötka-zilgan. Mamlakat taraqqiyotining us-tuvor yönalişlarini belgilab beruvçi 6 ta tamoyilni işlab çiqqan. Uning ta'limoti Turkiyada otaturkçilik, Ğarbda esa kamolizm deb baholangan. Turkiya Respublikasida islom dinining ta'siri kamaytirilib, uni Ğarb namunasidagi dunyoviy davlatga aylan-tiriş jarayoni boşlangan.

O. turkiy xalqlar tarixi, siyosiy va harbiy mavzuga oid köplab nazariy asarlar muallifi. Toşkentdagi köçalardan biri O. nomiga qöyilgan.

Ad.: Turk xalqining buyuk farzandi Ota-turk, T., 1998; Qosimov A., Turkiya, T., 1992.

Qahramon Rajabov, Temur Ğiyosov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ОТАТУРК (асл исми Мустафо), Мустафо Камол, Камол Пошо (1881, Салоники — 1938.10.11, Истанбул) — Туркия Республикаси асосчиси ва биринчи президенти (1923—38), қарбий саркарда. Туркияда фамилия жорий қилингач, Буюк миллат мажлиси томонидан унга О. фамилияси берилган (1934).

Турли ҳарбий мактаблар ва Истанбул Бош штаб академиясини (1905) тугатган. Шом (Сурия), Фаластин, Са-лоникида зобит сифатида ҳарбий хизматни ўтаган (1905—09). Салоникида унинг сиёсий фаолияти бошланган. Дастлаб, Ёш туркларнит «Иттиҳод ва тараққий» партиясига аъзо бўлган (1908), кейинчалик улардан аста-секин узоқлашган. Италия-Туркия уруши (1911-12), 2-Болқон уруши (1913), 1-жаҳон урушида қатнашган. 1919 й. 19 майда Истанбулдан Анатолия (Онадўли)га келган. Арзирум ва Сивас конгресслари (1919 й. июль—сент.)га раҳбарлик қилиб, турк халқини инглиз ва грек (кейинчалик арман) босқинчиларига қарши озодлик урушига чақирган. Сивас конгрессида у Анатолия ва Румэли Мудофаа ҳуқуқ жамияти (Вакиллик комитета) раиси қилиб сайланган.

О. бошчилигида мамлакатда Камолчилар инқилоби авж олган. Истанбул инглизлар томонидан ишғол қилин-гач (1920 й. 16 март), барча ватанпар-вар кучлар унинг атрофида тўпланган. Анқарада янги парламент — Туркия Буюк миллат мажлиси (ТБММ) ча-қирилиб, унга Мажлис ва ҳукумат раислигига сайланган (1920 й. 23 апр.). Инглиз ва грек босқинчиларига қар-ши курашда турк армиясининг қўмондони. Бироқ, Истанбул ҳукумати О. ва унинг сафдошларини осий деб эълон қилган ва сиртдан ўлим жазо-сига ҳукм этган. Сакариё дарёси бўйида босқинчилар устидан қозонилган ғалаба (1921 й. 23 авг. — 13 сент.)дан сўнг унга маршал унвони ва ғозий насаби берилган. 1922 й. охирида турк армияси О. раҳбарлигида тўлиқ ғалабага эришган.

О. иродали сиёсатчи, моҳир қўмондон, кучли нотиқ бўлган. О. ташаббуси б-н Усмонли турк султонлиги тугатил-ди (1922 й. 1 нояб.), Туркия республика деб эълон қилинди (1923 й. 29 окт.), халифалик бекор этилди (1924 й. 3 март). Давлат бошқаруви тубдан ўзгартирилиб, сиёсат, иқтисодиёт, маданият ва ҳарбий соҳада чуқур ислоҳотлар ўтка-зилган. Мамлакат тараққиётининг ус-тувор йўналишларини белгилаб берувчи 6 та тамойилни ишлаб чиққан. Унинг таълимоти Туркияда отатуркчилик, Ғарбда эса камолизм деб баҳоланган. Туркия Республикасида ислом динининг таъсири камайтирилиб, уни Ғарб намунасидаги дунёвий давлатга айлан-тириш жараёни бошланган.

О. туркий халқлар тарихи, сиёсий ва ҳарбий мавзуга оид кўплаб назарий асарлар муаллифи. Тошкентдаги кўчалардан бири О. номига қўйилган.

Ад.: Турк халқининг буюк фарзанди Ота-турк, Т., 1998; Қосимов А., Туркия, Т., 1992.

Қаҳрамон Ражабов, Темур Ғиёсов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.