Ötga çidamli materiallar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 204–205-b. — ziyouz.com
Ötga çidamli materiallar — juda yuqori (1500° dan yuqori) traga çidaydigan materiallar. Ö.ç.m.ning vujudga kelişi metallurgiyaiit rivojlanişi va issiklik agregatlarining tarqalişi bilan boğliq. Ular buyum holida (ğişt, şakldor va yirik bloklar) va şaklsiz materiallar (kukunlar, massalar, beton qorişmalari) sifatida tayyorlanadi. Ziçligi yuqori (kovakligi 3% dan kam), oddiy (20— 30%) va yengil (45% dan katta) Ö.ç.m.ga bölinadi.
Ö.ç.m. kimyoviy mineral tarkibi böyiça kremnezyomli (dinas, kvars buyumlari), alyumosilikatli, magnezialli, magnezialohakli, magnezialsilikatli, uglerodli, karbid kremniy, sirkoniyli, oksidli (VeO, M§0, SaO va boşqalar), kislorodsiz (nitrid, borid va boşqalar) materiallarga bölinadi. Ö.ç.m. kimyoviy tarkibi va ötga çidamliligidan taşqari, ziçligi, ğovakligi, mustahkamligi, issikdik ötkazuvçanligi va boşqalar xossalari bilan baholanadi. Ö.ç.m. işlab çiqarişda avval dastlabki materiallar (ötga çidamli loy, kaolin, magnezit, kvars va boşqalar) tayyorlanadi, pişiriladi, maydalanadi, ularga boğlovçi komponetlar (mas, şamotli loylar) qöşiladi, aralaştiriladi va press yoki boşqa usulda şakl beriladi, söngra 1300— 1750° da tunnel peç va boşqalar peçlarda qayta pişiriladi. Şaklsiz Ö.ç.m.ni tayyorlaş komponentlari maydalaş va aralaştirişdan iborat. Ö.ç.m. issiqlik agregatlari, metall eritiş peçlari qurişda, metallurgiya va maşinasozlikda xom aşyolarni qizdiriş, koks oliş va boşqalarda işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎТГА ЧИДАМЛИ МАТЕРИАЛЛАР — жуда юқори (1500° дан юқори) трага чидайдиган материаллар. Ў.ч.м.нинг вужудга келиши металлургияиит ривожланиши ва иссиклик агрегатларининг тарқалиши билан боғлиқ. Улар буюм ҳолида (ғишт, шаклдор ва йирик блоклар) ва шаклсиз материаллар (кукунлар, массалар, бетон қоришмалари) сифатида тайёрланади. Зичлиги юқори (коваклиги 3% дан кам), оддий (20— 30%) ва енгил (45% дан катта) Ў.ч.м.га бўлинади.
Ў.ч.м. кимёвий минерал таркиби бўйича кремнезёмли (динас, кварц буюмлари), алюмосиликатли, магнезиалли, магнезиалоҳакли, магнезиалсиликатли, углеродли, карбид кремний, цирконийли, оксидли (ВеО, М§0, СаО ва бошқалар), кислородсиз (нитрид, борид ва бошқалар) материалларга бўлинади. Ў.ч.м. кимёвий таркиби ва ўтга чидамлилигидан ташқари, зичлиги, ғоваклиги, мустаҳкамлиги, иссикдик ўтказувчанлиги ва бошқалар хоссалари билан баҳоланади. Ў.ч.м. ишлаб чиқаришда аввал дастлабки материаллар (ўтга чидамли лой, каолин, магнезит, кварц ва бошқалар) тайёрланади, пиширилади, майдаланади, уларга боғловчи компонетлар (мас, шамотли лойлар) қўшилади, аралаштирилади ва пресс ёки бошқа усулда шакл берилади, сўнгра 1300— 1750° да туннель печь ва бошқалар печларда қайта пиширилади. Шаклсиз Ў.ч.м.ни тайёрлаш компонентлари майдалаш ва аралаштиришдан иборат. Ў.ч.м. иссиқлик агрегатлари, металл эритиш печлари қуришда, металлургия ва машинасозликда хом ашёларни қиздириш, кокс олиш ва бошқаларда ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.