Ötkazuvçanlik
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 205–206-b. — ziyouz.com
Ötkazuvçanlik 1) elektr öt k a z u v ç a n l i k — jismning elektr maydoni ta'sirida elektr tokipi ötkaziş xususiyati. Ölçov birligi 1/ Om. Elektr tokini ötkazadygan jismlar ötkazgiçlar deyiladi. Ularda hamişa erkin zaryadlar — elektronlar, ionlar mavjud böladi. Ularning tartibli harakati elektr tokini hosil qiladi. Köpgina ötkazgiç (metall, yarimötkazgiç, plazma)larning elektr Ö.gi elektronlarning harakatiga asoslangan. Uz. 1 m va köndalang kesim yuzi 1 mm2 bölgan ötkazgiçning qarşiligi metallarning soliştirma elektr ötkazuvçanligi deyiladi. Metallning issiqlik Ö.gi bilan elektr Ö.gi orasida töğri mutanosib (proporsional) boğlaniş mavjud, ya'ni unça past bölmagan trada sof metallar uçun elektr Ö. koeffitsiyentining issiklik Ö. koeffitsiyentiga nisbati özgarmas kattalikdir.
Yarimötkazgiçlarda elektron va kovak Ö. mavjud. Erkin elektronlar tufayli hosil böladigan Ö.ga elektron Ö., köçgan elektronning böş qolgan örni kovak, kovaklar siljişi esa kovak Ö., deyiladi. Kovak musbat zaryadli. Kovaklar harakatining yönalişi elektronlar harakatiga qarama-qarşidir. t-ra qötarilişi bilan metallarda elektr Ö. kamayadi, elektrolit va yarimötkazgiçlarda esa köpayadi. Ötkazgiçlar t-rasi ma'lum kritik t-ra (T ) dan pasayganida ular-
k ning elektr ötkaziş qarşiligi nolgaça pasayiş xossasi öta ökazuvçanlik deyiladi. Ötkazgiçlarning normal holatdan öta Ö. holatiga ötiş çegarasi bilan boğliq bölgan sirt energiyaga ega. Bu energiyaning musbat yoki manfiy bölişiga qarab, öta ötkazgiçlar 1 va 2turga bölinadi. Niobiy, vanadiy va texnitsiy kabi metallar 2tur, qolgan metallar 1tur öta ötkazgiçlarga kiradi; 2) issiqlik ötkazuvçanlik — t-ra ta'sirida modda zarralarining issiqlik harakati tufayli issiqtikning uzatilişi. Suyuqlik issiqlikni metallga nisbatan yomon, gazga nisbatan esa yaxşiroq ötkazadi. t-ra orta borişi bilan metall va gazlarning issiqlik Ö.gi orta boradi, suyuqliklarniki esa kamaya boradi. Içki va taşqi issiqlik Ö.gi mavjud. Agar vaqt ötişi bilan t-ra özgarmasa, içki issiqlik Ö. röy beradi, taşqi Ö esa ikki muhit — metall va gaz oqimi, metall va suyuklik oqimi çegarasida röy beradi.
Ö.dan hisoblaş va ölçaş texnikasida hamda boşqa qurilmalarda foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎТКАЗУВЧАНЛИК 1) электр ўт к а з у в ч а н л и к — жисмнинг электр майдони таъсирида электр токипи ўтказиш хусусияти. Ўлчов бирлиги 1/ Ом. Электр токини ўтказадйган жисмлар ўтказгичлар дейилади. Уларда ҳамиша эркин зарядлар — электронлар, ионлар мавжуд бўлади. Уларнинг тартибли ҳаракати электр токини ҳосил қилади. Кўпгина ўтказгич (металл, яримўтказгич, плазма)ларнинг электр Ў.ги электронларнинг ҳаракатига асосланган. Уз. 1 м ва кўндаланг кесим юзи 1 мм2 бўлган ўтказгичнинг қаршилиги металларнинг солиштирма электр ўтказувчанлиги дейилади. Металлнинг иссиқлик Ў.ги билан электр Ў.ги орасида тўғри мутаносиб (пропорционал) боғланиш мавжуд, яъни унча паст бўлмаган трада соф металлар учун электр Ў. коэффициентининг иссиклик Ў. коэффициентига нисбати ўзгармас катталикдир.
Яримўтказгичларда электрон ва ковак Ў. мавжуд. Эркин электронлар туфайли ҳосил бўладиган Ў.га электрон Ў., кўчган электроннинг бўш қолган ўрни ковак, коваклар силжиши эса ковак Ў., дейилади. Ковак мусбат зарядли. Коваклар ҳаракатининг йўналиши электронлар ҳаракатига қарама-қаршидир. т-ра қўтарилиши билан металларда электр Ў. камаяди, электролит ва яримўтказгичларда эса кўпаяди. Ўтказгичлар т-раси маълум критик т-ра (Т ) дан пасайганида улар-
к нинг электр ўтказиш қаршилиги нолгача пасайиш хоссаси ўта ўказувчанлик дейилади. Ўтказгичларнинг нормал ҳолатдан ўта Ў. ҳолатига ўтиш чегараси билан боғлиқ бўлган сирт энергияга эга. Бу энергиянинг мусбат ёки манфий бўлишига қараб, ўта ўтказгичлар 1 ва 2турга бўлинади. Ниобий, ванадий ва техниций каби металлар 2тур, қолган металлар 1тур ўта ўтказгичларга киради; 2) иссиқлик ўтказувчанлик — т-ра таъсирида модда зарраларининг иссиқлик ҳаракати туфайли иссиқтикнинг узатилиши. Суюқлик иссиқликни металлга нисбатан ёмон, газга нисбатан эса яхшироқ ўтказади. т-ра орта бориши билан металл ва газларнинг иссиқлик Ў.ги орта боради, суюқликларники эса камая боради. Ички ва ташқи иссиқлик Ў.ги мавжуд. Агар вақт ўтиши билан т-ра ўзгармаса, ички иссиқлик Ў. рўй беради, ташқи Ў эса икки муҳит — металл ва газ оқими, металл ва суюклик оқими чегарасида рўй беради.
Ў.дан ҳисоблаш ва ўлчаш техникасида ҳамда бошқа қурилмаларда фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.