Otlaşuv
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 276–277-b. — ziyouz.com
Otlaşuv OTLAŞUV, substantivatsiya — transpozitsiyaning bir turi, boşqa turkumga oid sözlarning otga köçişi. Sifat, son, raviş, sifatdoş, hara-kat nomi otlaşadi, kelişik, egalik va köplik affikslarini qabul qilib, ot bajargan sintaktik vazifani ba-jaradi. Otlaşgan söz predmetning bel-gisini yoki boşqa xususiyatlarini emas, balki uning özini bildiradi va ot javob beradigan söroklarning biriga javob bölib keladi.
Sifat va sifatdoşlar köproq ot xususiyatiga ega. Sifat quyidagi hollarda otlaşadi: a) predmet-aniklan-miş tuşib qolganda: Kör tutganini qöymas, kar eşitganini (kar odam, kör odam); b) kişi yoki hayvonlarning tabiiy holatini (nuqson, kamçiliklarini) bildiruvçi sifatlar aniqlanmişsiz ot tarzida qöllanganda: pakana, çöloq, maymoq, malla, kal, semiz. Sifatdoşlar otlaşganda, otlarga xos sintaktik vazifalarni ba-jaradi: Bilmaganni sörab örgangan olim, orlanib söramagan öziga zolim (maqol). Son abstrakt ma'noda qöllan-sa, u köpinça otga yaqin vazifani bajaradi: Önning yarmi beş. Bilagi zör birni yiqar, bilimi zör mingni yiqar (maqol).
Harakat nomi harakatning bajarilişi va u b-n boğliq bölgan boşqa ma'nolarni bildirmaydi, balki hara-katholatning nomini bildiradi. Şu
sababli O.larga xos grammatik körsat-kiçlarni qabul qiladi va gapda O.larga xos vazifalarni bajaradi: ötirişga, körişim, yeyişi, yotişda, ketuvini. Otlaşgan sözlar emotsional — ekspressiv yoki köçma ma'no ifodala-şi mumkin: zahar (odam), tilla (bola), şakar (qiz) kabi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОТЛАШУВ, субстантивация — транспозициянинг бир тури, бошқа туркумга оид сўзларнинг отга кўчиши. Сифат, сон, равиш, сифатдош, ҳара-кат номи отлашади, келишик, эгалик ва кўплик аффиксларини қабул қилиб, от бажарган синтактик вазифани ба-жаради. Отлашган сўз предметнинг бел-гисини ёки бошқа хусусиятларини эмас, балки унинг ўзини билдиради ва от жавоб берадиган сўрокларнинг бирига жавоб бўлиб келади.
Сифат ва сифатдошлар кўпроқ от хусусиятига эга. Сифат қуйидаги ҳолларда отлашади: а) предмет-аниклан-миш тушиб қолганда: Кўр тутганини қўймас, кар эшитганини (кар одам, кўр одам); б) киши ёки ҳайвонларнинг табиий ҳолатини (нуқсон, камчиликларини) билдирувчи сифатлар аниқланмишсиз от тарзида қўлланганда: пакана, чўлоқ, маймоқ, малла, кал, семиз. Сифатдошлар отлашганда, отларга хос синтактик вазифаларни ба-жаради: Билмаганни сўраб ўрганган олим, орланиб сўрамаган ўзига золим (мақол). Сон абстракт маънода қўллан-са, у кўпинча отга яқин вазифани бажаради: Ўннинг ярми беш. Билаги зўр бирни йиқар, билими зўр мингни йиқар (мақол).
Ҳаракат номи ҳаракатнинг бажарилиши ва у б-н боғлиқ бўлган бошқа маъноларни билдирмайди, балки ҳара-катҳолатнинг номини билдиради. Шу
сабабли О.ларга хос грамматик кўрсат-кичларни қабул қилади ва гапда О.ларга хос вазифаларни бажаради: ўтиришга, кўришим, ейиши, ётишда, кетувини. Отлашган сўзлар эмоционал — экспрессив ёки кўчма маъно ифодала-ши мумкин: заҳар (одам), тилла (бола), шакар (қиз) каби.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.