Otliq askarlar

Otliq askarlar — qad. dunyo mamlakatlarida vujudga kelgan qöşin turi. O.a. paydo bölgunga qadar Misr, Xi-toy, Hindiston va h.k. yurtlarda otlar qöşilgan 2 ğildirakli jang aravalaridan foydalanilgan. O.a. alohida qöşin turi sifatida ilk bor mil. av. 9-a.da Ossuriya armiyasi tarkibida taşkil etiladi va söngra boşqa quldorlik davlatlariga tarqaladi. Mil. av. 6-a.dan e'tiboran axomaniylar armiyasida O.a. qöşinning asosiy turi bölib, qiliç va nayza b-n qurollangan oğir O.a. hamda kamon va öq b-n ta'minlangan yengil O.a. mavjud bölgan. Örta Osiyoda O.a. mil. av. 1-ming yillik 1-yarmidan mavjud bölib, saklar, massa-getlar, suğdiylar, xorazmiylar quşi-nining asosini taşkil qilgan. Par-fiya O.a.i xam deyarli şunday qurilişga va qurollanişga ega bölgan.

Yunon davlatlarida (Sparta, Afina) O.a.ning mikdori ança kamsonli edi. Mil. av. 4-a. 1-yarmida Fiva sar-kardasi Epaminond birinçi bölib O.a.ni piyoda askarlar b-n hamkorlikda jangga solgan. Mil. av. 4-a. 2-yarmida Makedoniyada muntazam O.a. yuzaga keladi va mustaqil qöşin turi sanaladi. Aleksandr armiyasida O.a. yaxşi tay-yorgarlik körgan, jang maydonida er-kin harakat qiliş qobiliyatiga ega bölgan zarbdor kuç tarzida oğir, örta va yengil turlarga bölingan. Qad. Rim armiyasida O.a. qöşimça qöşin turi hisoblangan.

Ğarbiy Yevropada 11 —12-a.larda armiyaning asosiy zarbdor qismini ritsarlardan tuzilgan O.a. taşkil qilgan. Suvoriy ritsar qiliç, oğir nayza, qalqon, dubulğa va zirh b-n qurollangan. 12-a.ning 2-yarmidan jangovar otlar ham maxsus zirh b-n ta'minlangan.

Qad. Rus davlati (9—10-a.lar) qöşi-nida knyaz drujinalaridan taşkil qilingan O.a.ning soni piyoda askarlarga nisbatan ança kam bölgan.

Turk-möğul davlatlari armiyasining asosini taşkil etuvçi O.a. özining taşkiliy hamda jangovar krbiliyati b-n alohida ajralib turgan. Hunlar davrida O.a.ning soni 240 mingtaga yetgan. Turkiylar tomonidan jahon harbiy san'ati tarixida birinçi bölib suvoriylar safining joriy qilini-şi (har bir otliq askar orasidagi masofa 20 m, jangovar qatorlar soni 10 ta) otliq qöşinning duşman us-tidan töla ustunligini ta'minlagan. Turk xokonliginint (6—8-a. lar) sovutli muntazam O.a.i nafaqat tekislikda, şuningdek, toğlik hududlarda ham muvaffaqiyatli xarakat qiliş qobiliyatiga ega bölib, köp vaqtlar davomida unga teng keladigan raqib topilmagan. Nayza b-n jang qiliş san'atini mohirona egallagan turk otliqlari xitoylik piyoda nayzabozlar va eronlik otliq öqçilar (kamonkaşlar) b-n bölgan muhorabalarda, aksar hollarda, zafar qozongan. Turk suvoriy-si kökrak qismida dumaloq qalqoni bölgan zirh b-n ta'minlangan, boşiga temir dubulğa kiygan, qiliç, şox-simon yoy, töqmok, va nayza b-n kurollangan. Oğir qurolli O.a. zodagon hamda tajribali jangçilardan taşkil etilgan jangda hal qiluvçi rol öynagan. Tobe yurtlarning askarlaridan tuzilgan yengil O.a., asosan, razvedka hamda ayğoqçilik vazifalarini bajargan. Zarur paytlardagina jangga kirgan.

Çingiziylar armiyasida yengil qurolli O.a.ning mavqei baland bölgan. Möğul jangçilari otda yuriş, kamon, qiliç va arqon b-n muomala qiliş san'atini mukammal egallagan. Ular janggoxda ustalik b-n manyovr-xarakat qilgan, soxta çekiniş, pistirma qöyiş san'ati kabi taktik amaliyotlarni muntazam qöllagan.

Amir Temur armiyasining zarbdor qismini yengil va oğir qurollar b-n kurollangan O.a. taşkil etgan. Dubulğa, sovut, qiliç, yoy, sadoq, qalqon va nayza b-n ta'minlangan oğir qurolli suvoriylar sera jangçilardan tuzil-gan, ğanimning asosiy zarbasiga qar-şi turgan, jang natijasi şularga boğliq bölgan. Yoy, sadoq va qiliç b-n qurollangan yengil O.a., asosan, soqçilik va razvedkaga möljallangan. Öta zarur çoğdagina yov b-n jang qiliş huquqiga ega bölgan.

Yevropa mamlakatlari armiyasida öt soçiş qurolining rivojlanişi (14-a.) hamda piyodalar rolining oşib borişi bois (15-a.) O.a.ning mavqei se-kin kamaya boradi. 20-a.ning 50-y.lari örtalarida ommaviy qirğin qurollarining rivojlanişi va armiyalarning töliq motorlaştirilişi tufayli O.a. qöşin turi sifatida barham topdi.

Ad.h Dadaboyev H., Amir Temurning harbiy mahorati, T., 1996.

Hamiduma Dadaboyev.