Ötloqi tuproqlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 209–210-b. — ziyouz.com
Ötloqi tuproqlar tuproq tipi; kapillyar namlanişga sabab böluvçi sathi yaqin (1—3 m) grunt suvlari ta'sirida hosil böladi. Bunday tuproqlarda namlik köpligi tufayli ösimliklar yaxşi ösadi; ösimlik qoldiqlarining aerob parçalanişi va tiklaniş jarayoni suvli hamda unga yaqin gorizontlarning gleylanişiga sabab böladi. Ö.t.ning çöl zonasidagi, böz tuproq va baland toğli mintaqlardagi tiplari farqlanadi. Çöl zonasi hamda böz tuproq mintaqasidagi Ö.t. grunt suvlar rejimi va ularning paydo böliş şaroitiga qarab qayirallyuvial, allyuvial va saz (buloq)li böladi. Qayirallyuvial Ö.t. (çirindi qatlami 20—40 sm) Amudaryo va Sirdaryoning delta qismida hamda boşqa daryolar qayiridagi terrasalarda tarqalgan. Bu tuproqlar har yilgi yoki davriy bölib turadigan toşqin suvlardagi muallaq oqiziqlarning çökişidan hosil böladi. Allyuvial Ö.t. daryoning quyi qayir usti terrasalari va daryolarning hoz. deltalarida tarqalgan bölib, daryo rejimidagi grunt suvlar ta'sirida böladi. Sazli Ö.t. (çirindi qatlami 30 sm) toğlardan oqib tuşuvçi daryo yoyilmalarining örta va pereferik qismida, yoyilmalararo pastqamliklar, kamdankam toğ yonbağirlaridagi qiyaliklarning quyi qismida, oqib çiqişi va kötarilişi qiyin saz rejimdagi grunt suvli r-nlarda tarqalgan. Özbekistonning suğorma dehqonçilik zonasida umumiy suğoriladigan maydonning 50% ga yaqinini Ö.t. taşkil etadi. Suğoriladigan Ö.t.da 1—2% çirindi, 0,08—0,15% ga yaqin azot, yetarli miqdora yalpi va harakatçan kaliy bor. Ö.t.da fosfor temir va alyuminiy oksidlari bilan tez birikib, fosforli öğitlar samaradorligini ta'minlaydi. Baland toğli va böz tuproq mintaqasidagi Ö.t. odatda, şörlanmagan, çöl zonasidagilari esa turli darajada şörlangan. Şörlangan Ö.t.da drenaj asosida profilaktik şör yuviş çoralari qöllaniladi.
Xodimat Maxsudov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎТЛОҚИ ТУПРОҚЛАР тупроқ типи; капилляр намланишга сабаб бўлувчи сатҳи яқин (1—3 м) грунт сувлари таъсирида ҳосил бўлади. Бундай тупроқларда намлик кўплиги туфайли ўсимликлар яхши ўсади; ўсимлик қолдиқларининг аэроб парчаланиши ва тикланиш жараёни сувли ҳамда унга яқин горизонтларнинг глейланишига сабаб бўлади. Ў.т.нинг чўл зонасидаги, бўз тупроқ ва баланд тоғли минтақлардаги типлари фарқланади. Чўл зонаси ҳамда бўз тупроқ минтақасидаги Ў.т. грунт сувлар режими ва уларнинг пайдо бўлиш шароитига қараб қайираллювиал, аллювиал ва саз (булоқ)ли бўлади. Қайираллювиал Ў.т. (чиринди қатлами 20—40 см) Амударё ва Сирдарёнинг дельта қисмида ҳамда бошқа дарёлар қайиридаги террасаларда тарқалган. Бу тупроқлар ҳар йилги ёки даврий бўлиб турадиган тошқин сувлардаги муаллақ оқизиқларнинг чўкишидан ҳосил бўлади. Аллювиал Ў.т. дарёнинг қуйи қайир усти террасалари ва дарёларнинг ҳоз. дельталарида тарқалган бўлиб, дарё режимидаги грунт сувлар таъсирида бўлади. Сазли Ў.т. (чиринди қатлами 30 см) тоғлардан оқиб тушувчи дарё ёйилмаларининг ўрта ва переферик қисмида, ёйилмалараро пастқамликлар, камданкам тоғ ёнбағирларидаги қияликларнинг қуйи қисмида, оқиб чиқиши ва кўтарилиши қийин саз режимдаги грунт сувли р-нларда тарқалган. Ўзбекистоннинг суғорма деҳқончилик зонасида умумий суғориладиган майдоннинг 50% га яқинини Ў.т. ташкил этади. Суғориладиган Ў.т.да 1—2% чиринди, 0,08—0,15% га яқин азот, етарли миқдора ялпи ва ҳаракатчан калий бор. Ў.т.да фосфор темир ва алюминий оксидлари билан тез бирикиб, фосфорли ўғитлар самарадорлигини таъминлайди. Баланд тоғли ва бўз тупроқ минтақасидаги Ў.т. одатда, шўрланмаган, чўл зонасидагилари эса турли даражада шўрланган. Шўрланган Ў.т.да дренаж асосида профилактик шўр ювиш чоралари қўлланилади.
Ходимат Махсудов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.