Ötror mudofaasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 212-b. — ziyouz.com
Ötror mudofaasi — möğullar istilosi davrida Xorazmşohlar davlatiga qaraşli Ötror şahrini qahramonona mudofaa qilinişi (1219 yil sentyabr — 1220 yil mart). Muhammad xorazmşohning Ötrordagi noibi Inolçik tomonidan möğul savdogarlarining öldirilişi va molmulklarining musodara etilişi (1218 yil) Örta Osiyoga istiloçilik yurişini boşlaş uçun Çingizxonta bahona bölgan. 1219 yil sentyabr da möğullar şaharni qamal qilişga kirişganlar. Inolçiq ixtiyorida şahar mudofaasi uçun 20 ming kişilik qöşin bor edi. Şuningdek, Muhammad xorazmşoh Ötrorga Qoraça hojib boşliq 10 ming askarni kömak uçun jönatgan edi. Şaharni osonlik bilan egallaş muşkulligini fahmlagan Çingizxon öğillari Çiğatoy va Öqtoy boşçiligidagi qöşinlarining bir qismini qoldirgan. Şundan söng laşkarining asosiy kuçlarini 3 qismga bölgan: birini u katta öğli Jöjixon boşçiligida Ötrordan şim.dagi Jand va Barçinliğkentni böysundirişga yuborgan, ikkinçisini — Uloq nöyon va Suketu çerbi boşçiligida Ötrordan jan.dagi Banokat bilan Xöjandni bosib olişga jönatgan. Özi esa kiçik öğli Tuli va maşhur Jebe nöyon va Subutoy bahodirlar bilan Buxoroga qarab yurgan. Manbalarga köra, Ötror qamali 5 oy davom etgan. Möğullar şaharga oqib kiruvçi ariqlarni kömib taşlaşgan, manjaniqlardan şaharga qarata toş va yonuvçi moddalar irğitganlar, qörğon atrofidagi xandaqlar tuproq hamda şoxşabbalar bilan töldirilgan, devorlar ostidan lahimlar qazilgan, tevarakatrofdagi dovdaraxtlar kesilib, uzun, ulama qamal şotulari yasalgan.
Ö.m. davrida nafaqat qamaldagilar, balki möğullar ham katta talafot körişgan. Qamaldagilarning safi kundan kun siyraklaşib, oziq-ovqat tanqisligi kuçaygan. Ö.m.ning eng oğir paytida Qoraça hojib şaharni möğullarga topşirişni taklif qilgan, ammo Inolçiq bu taklifni rad etgan. Şunda Qoraça hojib öziga qaraşli 10 ming askari bilan Söfiyxon (Söfixona) darvozasidan çiqib möğullarga taslim bölgan. Biroq xiyonatkorlikni möğullar ham keçirişmagan, ular Qoraça hojib va uning askarlarini qatl etişgan. Möğul qöşini manjaniq va arrodalar yordamida şahar devorlaridan raxnalar oçib içkariga yopirilib kirgan. Inolçiq 20 ming askari bilan şahar içidagi mustahkam qal'aga kirib olib, yana 1 oy davomida son jihatdan özidan bir neça yuz barobar ortiq ğanim bilan qahramonona jang qilgan. Çiğatoy Inolçiqni tiriklayin uşlaşni buyurgan. Çiğatoy va Öqtoy uni qölga olib Samarqandga Çingizxon huzuriga keltirganlar. Ö.m. rahbari beşafqat qatl etilgan.
Ad. Buniyodov Ziyo, Anuştagin-Xorazmşohlar davlati (1097—1231), T., 1998.
Faxriddin Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎТРОР МУДОФААСИ — мўғуллар истилоси даврида Хоразмшоҳлар давлатига қарашли Ўтрор шаҳрини қаҳрамонона мудофаа қилиниши (1219 йил сентябр — 1220 йил март). Муҳаммад хоразмшоҳнинг Ўтрордаги ноиби Инолчик томонидан мўғул савдогарларининг ўлдирилиши ва молмулкларининг мусодара этилиши (1218 йил) Ўрта Осиёга истилочилик юришини бошлаш учун Чингизхонта баҳона бўлган. 1219 йил сентябр да мўғуллар шаҳарни қамал қилишга киришганлар. Инолчиқ ихтиёрида шаҳар мудофааси учун 20 минг кишилик қўшин бор эди. Шунингдек, Муҳаммад хоразмшоҳ Ўтрорга Қорача ҳожиб бошлиқ 10 минг аскарни кўмак учун жўнатган эди. Шаҳарни осонлик билан эгаллаш мушкуллигини фаҳмлаган Чингизхон ўғиллари Чиғатой ва Ўқтой бошчилигидаги қўшинларининг бир қисмини қолдирган. Шундан сўнг лашкарининг асосий кучларини 3 қисмга бўлган: бирини у катта ўғли Жўжихон бошчилигида Ўтрордан шим.даги Жанд ва Барчинлиғкентни бўйсундиришга юборган, иккинчисини — Улоқ нўён ва Сукету черби бошчилигида Ўтрордан жан.даги Банокат билан Хўжандни босиб олишга жўнатган. Ўзи эса кичик ўғли Тули ва машҳур Жебе нўён ва Субутой баҳодирлар билан Бухорога қараб юрган. Манбаларга кўра, Ўтрор қамали 5 ой давом этган. Мўғуллар шаҳарга оқиб кирувчи ариқларни кўмиб ташлашган, манжаниқлардан шаҳарга қарата тош ва ёнувчи моддалар ирғитганлар, қўрғон атрофидаги хандақлар тупроқ ҳамда шохшаббалар билан тўлдирилган, деворлар остидан лаҳимлар қазилган, теваракатрофдаги довдарахтлар кесилиб, узун, улама қамал шотулари ясалган.
Ў.м. даврида нафақат қамалдагилар, балки мўғуллар ҳам катта талафот кўришган. Қамалдагиларнинг сафи кундан кун сийраклашиб, озиқ-овқат танқислиги кучайган. Ў.м.нинг энг оғир пайтида Қорача ҳожиб шаҳарни мўғулларга топширишни таклиф қилган, аммо Инолчиқ бу таклифни рад этган. Шунда Қорача ҳожиб ўзига қарашли 10 минг аскари билан Сўфийхон (Сўфихона) дарвозасидан чиқиб мўғулларга таслим бўлган. Бироқ хиёнаткорликни мўғуллар ҳам кечиришмаган, улар Қорача ҳожиб ва унинг аскарларини қатл этишган. Мўғул қўшини манжаниқ ва арродалар ёрдамида шаҳар деворларидан рахналар очиб ичкарига ёпирилиб кирган. Инолчиқ 20 минг аскари билан шаҳар ичидаги мустаҳкам қалъага кириб олиб, яна 1 ой давомида сон жиҳатдан ўзидан бир неча юз баробар ортиқ ғаним билан қаҳрамонона жанг қилган. Чиғатой Инолчиқни тириклайин ушлашни буюрган. Чиғатой ва Ўқтой уни қўлга олиб Самарқандга Чингизхон ҳузурига келтирганлар. Ў.м. раҳбари бешафқат қатл этилган.
Ад. Буниёдов Зиё, Ануштагин-Хоразмшоҳлар давлати (1097—1231), Т., 1998.
Фахриддин Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.