Ov quşlari
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18-b. — ziyouz.com
Ov quşlari — yovvoyi parrandalarning mazali göşti, qimmatbaho par va patlari, möynasi uçun ovlanadigan guruhi. Ba'zi quşlarning tuxumlari ham yiğiladi. Quşlar qadimdan ov obyekti sifatida sut emizuvçilardan keyingi örinda turgan. Quş ovlari qad. misr freskalari va yunon vazalarida tasvirlangan. Quş ovlaşning turli usullari mavjud. 9-a.dan quşlarni maxsus örgatilgan loçinlar yordamida ovlana boşlangan. 10—17-a.larda esa ovning bu usulidan foydalaniş ommaviy tus olgan. Tarixiy manbalardan ov qiliş uçun 17-a.dan ilgari Buxoroga Rossiyadan maxsus örgatilgan loçinlar olib kelingani ma'lum. Özbe-kistonda quşlarning 100 dan ortiq turi sport, havaskorlik va an'anaviy ov obyekti qisoblanadi. Ovlanadigan quşlar toğ, çöl, suv, örmon va b. eko-logik muhitlarda tarqalgan. Yer yuzida köproq ğozsimonlar, tovuqsimonlar, balçiqçisimonlar turkumlarining va-killari ovlanadi. Respublika, asosan, suzuvçi quşlar (ördaklar, qaşqaldoqlar, balçiqçilar va b.), kaklik, kir-ğovul, bedana va kaptarlar ovlanadi. Şuningdek, qarqaralar, bulduruklar, çu-ğurçuqlarni ovlaş ham kuzatilgan. 19-a. oxirida Yer yuzida, ayniqsa, Yevropada quşlarni ovlaş ğoyat kuçayib ketdi, har yili bir neça mln. quşlar ovlanadi.
Özbekistonda sportçi va havaskor ovçilar har yili suvda suzuvçi minglab quşlarni ovlaydi. Ularning asosiy qismini ördaklar va qaşqaldoqlar taşkil etadi. Ovlanadigan hayvon turlari resurslaridan barqaror foydalaniş maqsadida hozir 40 ga yaqin ovçilik va baliqçilik xöjaliklari taşkil etilgan. Ularning katta şemi suv oldi hududlarida joylaşgan bölib, suvda suzuvçi kuşlarni ovlaşga ixtisoslaşgan. Ov qiliş qoidalari, muddati va miqdorini tegişli taşkilotlar nazorat qilib turadi. Keyingi yillarda O.q. yaşaşiga salbiy ta'sir etuvçi omillarning köpay-ganligi inobatga olinib, ularni yaşaş joylarida, migratsiya va qişlaş davrida muhofaza qilişni kuçay-tiriş, huquqiy jihatdan takomillaştirişni amalga oşiriş hamda mu-voffiqlaştiriş maqsadida suvda suzuvçi quşlarni örganiş böyiça xalqaro byuro taşkil etilgan. Suvda suzuvçi quşlar majmuini, şuningdek, ayrim turlari muhofazasini közda tutib, xalqaro konvensiyalar, bitimlar tuzilgan. Oqboş ördak, ola qanot, marmar çurrak, töxta va yörğa tuvaloklar kabi ov quşlari Xalqaro va Özbekiston Respublikasi Qizil kitoblariga kiritilgan.
Elmurod Şernazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОВ ҚУШЛАРИ — ёввойи паррандаларнинг мазали гўшти, қимматбаҳо пар ва патлари, мўйнаси учун овланадиган гуруҳи. Баъзи қушларнинг тухумлари ҳам йиғилади. Қушлар қадимдан ов объекти сифатида сут эмизувчилардан кейинги ўринда турган. Қуш овлари қад. миср фрескалари ва юнон вазаларида тасвирланган. Қуш овлашнинг турли усуллари мавжуд. 9-а.дан қушларни махсус ўргатилган лочинлар ёрдамида овлана бошланган. 10—17-а.ларда эса овнинг бу усулидан фойдаланиш оммавий тус олган. Тарихий манбалардан ов қилиш учун 17-а.дан илгари Бухорога Россиядан махсус ўргатилган лочинлар олиб келингани маълум. Ўзбе-кистонда қушларнинг 100 дан ортиқ тури спорт, ҳаваскорлик ва анъанавий ов объекти қисобланади. Овланадиган қушлар тоғ, чўл, сув, ўрмон ва б. эко-логик муҳитларда тарқалган. Ер юзида кўпроқ ғозсимонлар, товуқсимонлар, балчиқчисимонлар туркумларининг ва-киллари овланади. Республика, асосан, сузувчи қушлар (ўрдаклар, қашқалдоқлар, балчиқчилар ва б.), каклик, кир-ғовул, бедана ва каптарлар овланади. Шунингдек, қарқаралар, булдуруклар, чу-ғурчуқларни овлаш ҳам кузатилган. 19-а. охирида Ер юзида, айниқса, Европада қушларни овлаш ғоят кучайиб кетди, ҳар йили бир неча млн. қушлар овланади.
Ўзбекистонда спортчи ва ҳаваскор овчилар ҳар йили сувда сузувчи минглаб қушларни овлайди. Уларнинг асосий қисмини ўрдаклар ва қашқалдоқлар ташкил этади. Овланадиган ҳайвон турлари ресурсларидан барқарор фойдаланиш мақсадида ҳозир 40 га яқин овчилик ва балиқчилик хўжаликлари ташкил этилган. Уларнинг катта щеми сув олди ҳудудларида жойлашган бўлиб, сувда сузувчи кушларни овлашга ихтисослашган. Ов қилиш қоидалари, муддати ва миқдорини тегишли ташкилотлар назорат қилиб туради. Кейинги йилларда О.қ. яшашига салбий таъсир этувчи омилларнинг кўпай-ганлиги инобатга олиниб, уларни яшаш жойларида, миграция ва қишлаш даврида муҳофаза қилишни кучай-тириш, ҳуқуқий жиҳатдан такомиллаштиришни амалга ошириш ҳамда му-воффиқлаштириш мақсадида сувда сузувчи қушларни ўрганиш бўйича халқаро бюро ташкил этилган. Сувда сузувчи қушлар мажмуини, шунингдек, айрим турлари муҳофазасини кўзда тутиб, халқаро конвенциялар, битимлар тузилган. Оқбош ўрдак, ола қанот, мармар чуррак, тўхта ва йўрға тувалоклар каби ов қушлари Халқаро ва Ўзбекистон Республикаси Қизил китобларига киритилган.
Элмурод Шерназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.