Ovqatdan böladigan toksiko-infeksiyalar va intoksikatsiyalar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 25–26-b. — ziyouz.com
Ovqatdan böladigan toksiko-infeksiyalar va intoksikatsiyalar — patogen mikroorganizmlar yoki ularning toksinlari tuşgan oziq-ovqatlarni iste'mol qilganda yuzaga keladigan ötkir kasalliklar guruhi. Iste'mol maxsulotlariga turli kimyoviy moddalar, q.x.da işlatiladigan har xil öğitlar, defoliantlar tuşgan ovqat, suv, höl meva, sabzavotlar, qöziqorinning ayrim zaharli turlari bilmay yeyilganda röy beradigan ovqatdan zaharlaniş bundan mustasno.
Köp hollarda O.b.t. va i. zararlangan göşt, baliq, tuxum, sut mahsulotlari, sabzavotlardan tayyorlanadigan salatlarni yeganda röy beradi. Yetarli darajada sterillanmasdan tayyorlangan konservalar ham O.b.t. va i.ga sabab böladi.
Oziq-ovqatlarga patogen mikroorganizmlar turli yöllar b-n tuşişi mumkin. Infeksiya b-n zararlangan . mahsulotlardan ovqat tayyorlaş, idiş-tovoqlarni yaxşilab yuvmaslik, salat tayyorlayotganda gigiyena qoidalariga rioya qilmaslik, oziq-ovqatlar yoki ularning xom aşyolarini notöğri saqlaş O.b.t. va i. yuzaga kelişiga imkon beradi. Infeksiyaning asosiy manbai kasal yoki patogen mikrob taşuvçi odam, hayvon va quşlar, şuningdek, infeksiyaning mexanik taşuvçilari (paşşa, suvarak, kemiruvçilar va b.) hisoblanadi.
O.b.t. va i.ni köpinça salmonella, şigella, içak tayoqçasi, stafilokokk, proteya, klostridiya, xelikobakteriyalar va h.k., qözğatadi. Mas, sutga hayvonlardan, asosan, sil mikobakteriyalari, salmonellalar, brutsellalar, patogen stafilokokk va streptokokklar tuşadi. Sutni taşiş, quyiş, qayta işlaş, maxsulot tayyorlaş davrida xizmatçilar orasidagi kasal yoki mikrob taşuvçilardan ham patogen bakteriyalar tuşişi mumkin. Göştning patogen va şartli-patogen mikroblar b-n ifloslani-şi hayvon va quşlarning kasallani-şi hisobiga, ular söyilganda, terisi şilinganda, göşt mahsulotlarini taşiş va saklaş jarayonlarida yuzaga kelişi mumkin. Baliq tarkibida qorin tifi salmonellalari, içburuğ şigellalari, botulizm qözğatuvçilari va vabo vibrionlari uzoq vakt saklanib qoladi. Meva va poliz mahsulotlarida, asosan, tuproqning patogen mikroflora-si (şigella, salmonella, vabo vibri-oni, içak tayoqçasi, botulizm qözğatuvçisi, zamburuğlar va b.)ni uçratiş mumkin. Köpinça göşt, baliq, meva va poliz mahsulotlari konservalarida botulizm qözğatuvçisi saklanib qoladi, çunki bu anaerob mikroorganizm bölgani uçun konserva içida ularga optimal şaroit vujudga keladi. Tuxum tarkibida köpinça salmonellalar, zamburuğlar, aktinomitsetlar, stafilokokklar uçraydi. Non mahsulotlarida, asosan, patogen zamburuğlar va bakteriyalarni topiş mumkin.
Masalliklar va ovqatlar (mas, norin, somsa, qiyma va b.) issiq joyda saqlanganda, ularda mikroblar tez köpayadi. Mas, yangi tayyorlangan kiy-maga bir neça bakteriya tuşgan bölsa, bir kunda ular soni bir neça mingga yetadi. Şuning uçun, qiyma va b. şunga öxşaş tez buziladigan masalliqlarni faqat sovuq joyda (muzlatkiçlarda, qişda isitilmaydigan xonalarda) qisqa vaqt saqlaş mumkin. Öta yuqori haroratda mikroorganizmlar nobud böladi, şuning uçun ovqat pişirganda qovuriş yoki qaynatiş muddatini kamaytirmaslik lozim. O.b.t. va i.ning yana bir xili konservalarda uçraydigan botulizm qözğatuvçisi bölib, zaharlaniş aksari termik işlov beriş qoidalariga töliq amal qilmay tayyorlangan konservalar iste'mol qilinganda röy beradi. Bu bakteriyalar qat'iy anaeroblar bölgani uçun konserva içida tez köpayadi va öta zaharli 2 xil ekzotoksin (neyrotoksin va gemolizin) işlab çiqaradi. Bu toksinlar markaziy nerv sistemasi, muskullar va yurak-tomir faoliyatiga ta'sir etadi.
O.b.t. va i. ötkir gastroenterit tarzida keçadi. Toksikoinfeksiyalarning yuzaga kelişi va rivojlanişi me'da-içak sistemasiga ovqat b-n tuşgan patogen mikroorganizmlar miqdori, turi va organizmning reaktivligiga boğliq. Organizmning zaharlaniş alomatlari organizm ga mikrob tuşganidan söng bir neça soat ötgaç boşlana-di: bemor özini noxuş his qiladi, köngli aynib, qusadi, içi ketadi, korni oğriydi, köpinça harorati 38— 39° ga kötariladi. Bu belgilar boşlan-ganda zudlik b-n vraçga murojaat kiliş lozim.
O.b.t. va i.ning oldini oliş uçun ovqat tayyorlaş va saklaşda sanitariya-gigiyena qoidalariga qat'iy amal qiliş, oşxona va idiş-tovoqlarni doimo toza tutiş, mexanik taşuvçilarga qarşi kuraşiş lozim.
Veterinariya va sanitariya-epidemiologiya nazorati xodimlari hayvonlarning soğliğini, göşt va baliq, poliz mahsulotlarini lab. tekşiruvidan ötka-zilişini doimo nazorat qilişlari şart. Göşt va baliq kombinati, oşxona xizmatçilari va tibbiyot xodimlari bakteriya taşuvçilarni aniklaş va ularni davolaş uçun muntazam tibbiy körikdan ötib turişlari kerak. Axrli örtasida sanitariya maorifi işlari olib boriş O.b.t. va i.ning oldini olişda muhim tadbir hisoblanadi.
Muhsim Zokirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОВҚАТДАН БЎЛАДИГАН ТОКСИКО-ИНФЕКЦИЯЛАР ВА ИНТОКСИКАЦИЯЛАР — патоген микроорганизмлар ёки уларнинг токсинлари тушган озиқ-овқатларни истеъмол қилганда юзага келадиган ўткир касалликлар гуруҳи. Истеъмол махсулотларига турли кимёвий моддалар, қ.х.да ишлатиладиган ҳар хил ўғитлар, дефолиантлар тушган овқат, сув, ҳўл мева, сабзавотлар, қўзиқориннинг айрим заҳарли турлари билмай ейилганда рўй берадиган овқатдан заҳарланиш бундан мустасно.
Кўп ҳолларда О.б.т. ва и. зарарланган гўшт, балиқ, тухум, сут маҳсулотлари, сабзавотлардан тайёрланадиган салатларни еганда рўй беради. Етарли даражада стерилланмасдан тайёрланган консервалар ҳам О.б.т. ва и.га сабаб бўлади.
Озиқ-овқатларга патоген микроорганизмлар турли йўллар б-н тушиши мумкин. Инфекция б-н зарарланган . маҳсулотлардан овқат тайёрлаш, идиш-товоқларни яхшилаб ювмаслик, салат тайёрлаётганда гигиена қоидаларига риоя қилмаслик, озиқ-овқатлар ёки уларнинг хом ашёларини нотўғри сақлаш О.б.т. ва и. юзага келишига имкон беради. Инфекциянинг асосий манбаи касал ёки патоген микроб ташувчи одам, ҳайвон ва қушлар, шунингдек, инфекциянинг механик ташувчилари (пашша, суварак, кемирувчилар ва б.) ҳисобланади.
О.б.т. ва и.ни кўпинча сальмонелла, шигелла, ичак таёқчаси, стафилококк, протея, клостридия, хеликобактериялар ва ҳ.к., қўзғатади. Мас, сутга ҳайвонлардан, асосан, сил микобактериялари, сальмонеллалар, бруцеллалар, патоген стафилококк ва стрептококклар тушади. Сутни ташиш, қуйиш, қайта ишлаш, махсулот тайёрлаш даврида хизматчилар орасидаги касал ёки микроб ташувчилардан ҳам патоген бактериялар тушиши мумкин. Гўштнинг патоген ва шартли-патоген микроблар б-н ифлослани-ши ҳайвон ва қушларнинг касаллани-ши ҳисобига, улар сўйилганда, териси шилинганда, гўшт маҳсулотларини ташиш ва саклаш жараёнларида юзага келиши мумкин. Балиқ таркибида қорин тифи сальмонеллалари, ичбуруғ шигеллалари, ботулизм қўзғатувчилари ва вабо вибрионлари узоқ вакт сакланиб қолади. Мева ва полиз маҳсулотларида, асосан, тупроқнинг патоген микрофлора-си (шигелла, сальмонелла, вабо вибри-они, ичак таёқчаси, ботулизм қўзғатувчиси, замбуруғлар ва б.)ни учратиш мумкин. Кўпинча гўшт, балиқ, мева ва полиз маҳсулотлари консерваларида ботулизм қўзғатувчиси сакланиб қолади, чунки бу анаэроб микроорганизм бўлгани учун консерва ичида уларга оптимал шароит вужудга келади. Тухум таркибида кўпинча сальмонеллалар, замбуруғлар, актиномицетлар, стафилококклар учрайди. Нон маҳсулотларида, асосан, патоген замбуруғлар ва бактерияларни топиш мумкин.
Масалликлар ва овқатлар (мас, норин, сомса, қийма ва б.) иссиқ жойда сақланганда, уларда микроблар тез кўпаяди. Мас, янги тайёрланган кий-мага бир неча бактерия тушган бўлса, бир кунда улар сони бир неча мингга етади. Шунинг учун, қийма ва б. шунга ўхшаш тез бузиладиган масаллиқларни фақат совуқ жойда (музлаткичларда, қишда иситилмайдиган хоналарда) қисқа вақт сақлаш мумкин. Ўта юқори ҳароратда микроорганизмлар нобуд бўлади, шунинг учун овқат пиширганда қовуриш ёки қайнатиш муддатини камайтирмаслик лозим. О.б.т. ва и.нинг яна бир хили консерваларда учрайдиган ботулизм қўзғатувчиси бўлиб, заҳарланиш аксари термик ишлов бериш қоидаларига тўлиқ амал қилмай тайёрланган консервалар истеъмол қилинганда рўй беради. Бу бактериялар қатъий анаэроблар бўлгани учун консерва ичида тез кўпаяди ва ўта заҳарли 2 хил экзотоксин (нейротоксин ва гемолизин) ишлаб чиқаради. Бу токсинлар марказий нерв системаси, мускуллар ва юрак-томир фаолиятига таъсир этади.
О.б.т. ва и. ўткир гастроэнтерит тарзида кечади. Токсикоинфекцияларнинг юзага келиши ва ривожланиши меъда-ичак системасига овқат б-н тушган патоген микроорганизмлар миқдори, тури ва организмнинг реактивлигига боғлиқ. Организмнинг заҳарланиш аломатлари организм га микроб тушганидан сўнг бир неча соат ўтгач бошлана-ди: бемор ўзини нохуш ҳис қилади, кўнгли айниб, қусади, ичи кетади, корни оғрийди, кўпинча ҳарорати 38— 39° га кўтарилади. Бу белгилар бошлан-ганда зудлик б-н врачга мурожаат килиш лозим.
О.б.т. ва и.нинг олдини олиш учун овқат тайёрлаш ва саклашда санитария-гигиена қоидаларига қатъий амал қилиш, ошхона ва идиш-товоқларни доимо тоза тутиш, механик ташувчиларга қарши курашиш лозим.
Ветеринария ва санитария-эпидемиология назорати ходимлари ҳайвонларнинг соғлиғини, гўшт ва балиқ, полиз маҳсулотларини лаб. текширувидан ўтка-зилишини доимо назорат қилишлари шарт. Гўшт ва балиқ комбинати, ошхона хизматчилари ва тиббиёт ходимлари бактерия ташувчиларни аниклаш ва уларни даволаш учун мунтазам тиббий кўрикдан ўтиб туришлари керак. Ахрли ўртасида санитария маорифи ишлари олиб бориш О.б.т. ва и.нинг олдини олишда муҳим тадбир ҳисобланади.
Муҳсим Зокиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.