Öxşaşlik nazariyasi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 216–217-b. — ziyouz.com

Öxşaşlik nazariyasi — fizik hodisalarning öxşaş şaroitlarini miqdoriy jihatdan tadqiq qiliş usullarini işlab çiqiş bilan şuğullanadigan ta'limot. Fizik öxşaşlik turdoş hodisalar orasidagi muvofiklikni, ya'ni bir fizik hodisaning barça miqdoriy kösatkiçlari mutanosib ravişda özgartirilişi natijasida hosil bölişini bildiradi. Ö. n. ning asosiy vazifasi turli fizik hodisalarning öxşaşlik mezonlarini aniqlaş va şu mezonlar yordamida hodisalarning özini örganişdir. Fizik hodisalar, jarayonlar va sistemalar öxşaşligi bir sistema holatini ifodalovçi özgaruvçi kattaliklarning vaqtning öxşaş paytlarida fazoning öxşaş nuqtalaridagi qiymatlari boşqa sistemaning xuddi şunday kattaliklariga mutanosib bölişiga asoslandi. Kattaliklarning har biriga tegişli mutanosiblik (proporsionallik) koeffitsiyenti öxşaşlik koeffitsiyenti deyiladi.

Fizik öxşaşlik geometriyada biz yaqqol va sodda ravişda köradigan geometrik öxşaşlikning umumlaşmasidir. Geometrik öxşaşlikda öxşaş figuralar yoki jismlarning öxşaş geometrik elementlari orasida mutanosiblik (öxşaşlik) böladi. Maydonning fizik öxşaşligida ikki sistemaning mos fizik parametrlari fazo va vaqtda öxşaş böladi. Mas, kinematik öxşaşlikda qaralayotgan ikki harakat uçun tezliklar maydonning öxşaşligi mavjud böladi; dinamik öxşaşlikda esa ta'sir qilayotgan turli tabiatli kuçlar (oğirlik kuçlari, bosim kuçlari, yopişqoqlik kuçlari va şahri ö.) yoki kuçlar maydonining öxşaşligi amalda böladi; mexanik öxşaşlik (mas, ikki suyuqlik yoki gaz oqimining, ikki elastik sistemaning öxşaşligi) amalda bölişi uçun geometrik, kinematik, dinamik öxşaşlik mavjud bölişi kerak; elektrodinamik öxşaşlikda — tok, kuçlaniş, quvvat maydonlarining öxşaşligi bölişi kerak. Bu öxşaşliklar fizik öxşaşlikning xususiy körinişidir.

Mexanik, issiqlik va kimyoviy hodisalarning majmuidan iborat murakkab fizik va fizikkimyoviy jarayonlarni tadqiq qilişning rivojlanişi munosabati bilan jarayonlar uçun Ö. n. usullari ham takomillaşib bordi, mas, maşina detallarining işqalaniş va yemiriliş jarayonlari, fizikkimyoviy ötişlar kinetikasi jarayonlari va boşqalar hodisalarning öxşaşlik şaroitlari aniqlanadi. Öxşaş hodisalarni ifodalovçi barça parametrlardan tuziş mumkin bölgan barça ölçovsiz kombinatsiyalar öxşaş hodisalar uçun birday son qiymatlarga ega böladi. Qaralayotgan hodisalarni aniklovçi parametrlardan tuzilgan ölçovsiz kombinatsiyalar öxşaşlik mezonlari deb ataladi. Öxşaşlik mezonlaridan tuzilgan ixtiyoriy kombinatsiya ham körilayotgan fizik hodisalar uçun öxşaşlik mezoni böla oladi.

Agar körilayotgan fizik hodisalar yoki sistemalarda barça mezonlar emas, ulardan ba'zilari teng bölsa öxşaşlik qisman öxşaşlik deb yuritiladi. Ana şunday öxşaşlik amalda eng köp uçraydi. Bunday tengligi saqlanmaydigan mezonlarning fizik jarayonlarga körsatadigan ta'siri sezilarli bölmasligi yoki ikkinçi darajali bölişi kerak.

Öxşaşlik mezoniga kiruvçi ölçamli fizik parametrlar öxşaş sistemalar uçun bir-biridan katta farq qiluvçi qiymatlar olişi mumkin, faqat ölçamsiz öxşaşlik mezonlarigina birday bölişi kerak. Öxşaş sistemalarning ana şu xossasi modellaş usuli ga asos qilib olingan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎХШАШЛИК НАЗАРИЯСИ — физик ҳодисаларнинг ўхшаш шароитларини миқдорий жиҳатдан тадқиқ қилиш усулларини ишлаб чиқиш билан шуғулланадиган таълимот. Физик ўхшашлик турдош ҳодисалар орасидаги мувофикликни, яъни бир физик ҳодисанинг барча миқдорий кўсаткичлари мутаносиб равишда ўзгартирилиши натижасида ҳосил бўлишини билдиради. Ў. н. нинг асосий вазифаси турли физик ҳодисаларнинг ўхшашлик мезонларини аниқлаш ва шу мезонлар ёрдамида ҳодисаларнинг ўзини ўрганишдир. Физик ҳодисалар, жараёнлар ва системалар ўхшашлиги бир система ҳолатини ифодаловчи ўзгарувчи катталикларнинг вақтнинг ўхшаш пайтларида фазонинг ўхшаш нуқталаридаги қийматлари бошқа системанинг худди шундай катталикларига мутаносиб бўлишига асосланди. Катталикларнинг ҳар бирига тегишли мутаносиблик (пропорционаллик) коэффициенти ўхшашлик коэффициенти дейилади.

Физик ўхшашлик геометрияда биз яққол ва содда равишда кўрадиган геометрик ўхшашликнинг умумлашмасидир. Геометрик ўхшашликда ўхшаш фигуралар ёки жисмларнинг ўхшаш геометрик элементлари орасида мутаносиблик (ўхшашлик) бўлади. Майдоннинг физик ўхшашлигида икки системанинг мос физик параметрлари фазо ва вақтда ўхшаш бўлади. Мас, кинематик ўхшашликда қаралаётган икки ҳаракат учун тезликлар майдоннинг ўхшашлиги мавжуд бўлади; динамик ўхшашликда эса таъсир қилаётган турли табиатли кучлар (оғирлик кучлари, босим кучлари, ёпишқоқлик кучлари ва шаҳри ў.) ёки кучлар майдонининг ўхшашлиги амалда бўлади; механик ўхшашлик (мас, икки суюқлик ёки газ оқимининг, икки эластик системанинг ўхшашлиги) амалда бўлиши учун геометрик, кинематик, динамик ўхшашлик мавжуд бўлиши керак; электродинамик ўхшашликда — ток, кучланиш, қувват майдонларининг ўхшашлиги бўлиши керак. Бу ўхшашликлар физик ўхшашликнинг хусусий кўринишидир.

Механик, иссиқлик ва кимёвий ҳодисаларнинг мажмуидан иборат мураккаб физик ва физиккимёвий жараёнларни тадқиқ қилишнинг ривожланиши муносабати билан жараёнлар учун Ў. н. усуллари ҳам такомиллашиб борди, мас, машина деталларининг ишқаланиш ва емирилиш жараёнлари, физиккимёвий ўтишлар кинетикаси жараёнлари ва бошқалар ҳодисаларнинг ўхшашлик шароитлари аниқланади. Ўхшаш ҳодисаларни ифодаловчи барча параметрлардан тузиш мумкин бўлган барча ўлчовсиз комбинациялар ўхшаш ҳодисалар учун бирдай сон қийматларга эга бўлади. Қаралаётган ҳодисаларни аникловчи параметрлардан тузилган ўлчовсиз комбинациялар ўхшашлик мезонлари деб аталади. Ўхшашлик мезонларидан тузилган ихтиёрий комбинация ҳам кўрилаётган физик ҳодисалар учун ўхшашлик мезони бўла олади.

Агар кўрилаётган физик ҳодисалар ёки системаларда барча мезонлар эмас, улардан баъзилари тенг бўлса ўхшашлик қисман ўхшашлик деб юритилади. Ана шундай ўхшашлик амалда энг кўп учрайди. Бундай тенглиги сақланмайдиган мезонларнинг физик жараёнларга кўрсатадиган таъсири сезиларли бўлмаслиги ёки иккинчи даражали бўлиши керак.

Ўхшашлик мезонига кирувчи ўлчамли физик параметрлар ўхшаш системалар учун бир-биридан катта фарқ қилувчи қийматлар олиши мумкин, фақат ўлчамсиз ўхшашлик мезонларигина бирдай бўлиши керак. Ўхшаш системаларнинг ана шу хоссаси моделлаш усули га асос қилиб олинган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.