Oxunboboyev tumani

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 289–290-b. — ziyouz.com

Oxunboboyev tumani (1943 y.gaça Marğilon tumani) — Farğona viloyatidagi tuman. 1926 y.da taşkil etilgan. Keyinçalik tuman hududidan Toşloq, Yozyovon kabi yangi tumanlar ajralib çiqqan. Ğarbdan Oltiariq, jan. dan Farğona, şim.dan Yozyovon, şarqdan Toşloq tumanlari va Marğilon ş. b-n çegaradoş. Mayd. 0,39 ming km2. Aholisi 137,3 ming kişi (2003). O.t.da 16 ta qişloq fuqarolari yiğini (Boltaliköl, Dörmon, Yöldoşobod, Langar, Loyson, Oxunboboyev, Paxtakor, Sarimozor, Solijonobod, Surxtepa, Xalqobod, Şahartepa, Öqçi, Koraquşçi, Qumtepa, Ğiştmon bor). Markazi — Langar qişloği.

Tabiati. Tuman Farğona vodiysining markazida, Yozyovon çölida joylaşgan. Relyefi keng tekislikdan ibo-rat, şim. tomon pasayib boradi; dare yoyilmalari va ularning oraliğidagi pastliklar hamda Sirdaryoning qayir usti terrasasi, suvi qurib qolgan köl botiklari b-n birga kad. soylarning özanlari, qum barxanlari va tepalari uçraydi. Iklimi keskin kontinental. Yozi issiqroq, qişi sovuqroq. Bahorda ğarbdan şamol esib turadi. Yillik örtaça t-ra 13,6°. Iyulda örtaça t-ra 27°, eng yuqori t-ra 43°, yanv. da örtaça t-ra —2,2°, eng past t-ra —23°. Vegetatsiya davri 220 kun. Yillik yoğin 110—130 mm. Tuman hududi orqali Katta Farğona kanali (27 km), Marğilonsoy, Jan. Farğona kanali oqib ötadi.

Tuman hududi murakkab gidrogeologik örinda joylaşgan. Tevarak atrofdagi balandliklardan kelgan sizot suvlari va suğorişdan çiqqan oqova suvlar yer osti suvini köpaytiradi. Sizot suvi yuza (1—1,5 m). Yer ostidagi suvli qatlamlardan suv artezian quduği orqali çiqarib olinmoqda.

Tuman x.ududining katta qismini qisman şörlaşgan ötloqi va ötloqibotqoq tuprokdar, ba'zan şörxok tuproqlar işğol qiladi. Ötloqi tuproqlarda butun vegetatsiya davrida namlik yetarli böladi. Jan. qismida oç böz, suğoriladigan böz-ötloqi, botqoq ötloqi tuproqlar (çirindisi 2—4%) bor. Yovvoyi ösimliklardan çerkez, qandim, selin, yulğun, qum tepalari oraliğidagi tekisliklarda şöra, lyossli-gilli yerlarda şuvoq, zovurlar içida qamiş ösadi. Yovvoyi hayvonlardan quyon, tulki, kemiruvçilar va sudraluvçilar bor.

Aholisi, asosan, özbeklar (92,5%) şuningdek, qirğiz (6,5%), tatar, tojik, rus va b. (1%) yaşaydi. 1 km2ga 352 kişi töğri keladi. Qişloq aholisi 137,3 ming kişi (2003).

Xöjaligi. Tuman xöjaligi, asosan, q.x.ga ixtisoslaşgan. Şirkat xöjaliklari paxtaçilik, ğallaçilik, boğdorçilik, sabzavotçilik, polizçilik, ipakçilik, çorvaçilik b-n şu-ğullanadi. O.t.da 1000 dan ortiq xöjalik yurituvçi subyektlar röyxatga olingan. Şulardan 74 tasi yirik korxonalar, 942 tasi kiçik va örta biznes korxonalari, bundan taşqari, 649 ta fermer xöjaliklari, 379 ta dehqon, 218 ta boğdorçilik, 31 ta çorvaçilikka yönaltirilgan fermer xöjaliklari bor.

Tumanda Jan. Koreya b-n hamkorlikda taşkil etilgan «DEU tekstam kompani» korxonasi, «Farğona naslli parranda», «Matlubotnon», MTP, Qoraquşçi mexanika ta'mirlaş, suvni qayta tozalaş korxonalari, «Raskar-200», «Yoğdu» singari kiçik korxonalar faoliyat körsatadi.

Q.x.ning yetakçi tarmoği — paxtaçilik. Tumanda jami 24,6 ming ga yerda dehqonçilik qilinadi, şundan 11 ming ga yer maydo-niga don, 11,02 ming ga yer maydoniga paxta ekiladi, 2,6 ming ga dan ortiq maydon poliz, ozuka ekinlari, sabzavot, boğ va tokzorlar b-n band. 15 şirkat xöjaligi, yirik bördoqiçilik korxonasi mavjud. Örmon xöjaligi bor. Tuman şirkat va şaxsiy xöjaliklarida 25,8 ming krramol (şundan 11 mingga yaqini sigir), 25,5 mingga yakin qöy, 311 ot, 176,7 mingga yaqin parranda boqiladi (2003).

Avtotransport yöllarining uz. 266 km. 2002/2003 öquv yilida 49 umumiy ta'lim maktabi, 2 litsey-internatda 36,9 mingga yaqin öquvçi ta'lim oldi, şuningdek, 2 kollej (570 talaba) faoliyat körsatadi.

Markaziy madaniyat uyi, qişloklarda ularning 6 ta filiali, 25 kutubxo-na, 2 madaniyat saroyi, 2 stadion mavjud. 3 kasalxona (500 örin), sanitariya nazorati, «Salomatlik» markazlari, 3 poliklinika, 15 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, 10 dorixona, 4 xusu-siy kasalxona işlab turibdi. Tumandagi barça tibbiy muassasalarda 192 vraç (har 10 ming aholiga 15 vraç) işlaydi.

«Istiqbol yöli» tuman gaz. 1943 y.dan çiqadi (adadi 5 ming).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ОХУНБОБОЕВ ТУМАНИ (1943 й.гача Марғилон тумани) — Фарғона вилоятидаги туман. 1926 й.да ташкил этилган. Кейинчалик туман ҳудудидан Тошлоқ, Ёзёвон каби янги туманлар ажралиб чиққан. Ғарбдан Олтиариқ, жан. дан Фарғона, шим.дан Ёзёвон, шарқдан Тошлоқ туманлари ва Марғилон ш. б-н чегарадош. Майд. 0,39 минг км2. Аҳолиси 137,3 минг киши (2003). О.т.да 16 та қишлоқ фуқаролари йиғини (Болталикўл, Дўрмон, Йўлдошобод, Лангар, Лойсон, Охунбобоев, Пахтакор, Саримозор, Солижонобод, Сурхтепа, Халқобод, Шаҳартепа, Ўқчи, Корақушчи, Қумтепа, Ғиштмон бор). Маркази — Лангар қишлоғи.

Табиати. Туман Фарғона водийсининг марказида, Ёзёвон чўлида жойлашган. Рельефи кенг текисликдан ибо-рат, шим. томон пасайиб боради; даре ёйилмалари ва уларнинг оралиғидаги пастликлар ҳамда Сирдарёнинг қайир усти террасаси, суви қуриб қолган кўл ботиклари б-н бирга кад. сойларнинг ўзанлари, қум барханлари ва тепалари учрайди. Иклими кескин континентал. Ёзи иссиқроқ, қиши совуқроқ. Баҳорда ғарбдан шамол эсиб туради. Йиллик ўртача т-ра 13,6°. Июлда ўртача т-ра 27°, энг юқори т-ра 43°, янв. да ўртача т-ра —2,2°, энг паст т-ра —23°. Вегетация даври 220 кун. Йиллик ёғин 110—130 мм. Туман ҳудуди орқали Катта Фарғона канали (27 км), Марғилонсой, Жан. Фарғона канали оқиб ўтади.

Туман ҳудуди мураккаб гидрогеологик ўринда жойлашган. Теварак атрофдаги баландликлардан келган сизот сувлари ва суғоришдан чиққан оқова сувлар ер ости сувини кўпайтиради. Сизот суви юза (1—1,5 м). Ер остидаги сувли қатламлардан сув артезиан қудуғи орқали чиқариб олинмоқда.

Туман х.удудининг катта қисмини қисман шўрлашган ўтлоқи ва ўтлоқиботқоқ тупрокдар, баъзан шўрхок тупроқлар ишғол қилади. Ўтлоқи тупроқларда бутун вегетация даврида намлик етарли бўлади. Жан. қисмида оч бўз, суғориладиган бўз-ўтлоқи, ботқоқ ўтлоқи тупроқлар (чириндиси 2—4%) бор. Ёввойи ўсимликлардан черкез, қандим, селин, юлғун, қум тепалари оралиғидаги текисликларда шўра, лёссли-гилли ерларда шувоқ, зовурлар ичида қамиш ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан қуён, тулки, кемирувчилар ва судралувчилар бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар (92,5%) шунингдек, қирғиз (6,5%), татар, тожик, рус ва б. (1%) яшайди. 1 км2га 352 киши тўғри келади. Қишлоқ аҳолиси 137,3 минг киши (2003).

Хўжалиги. Туман хўжалиги, асосан, қ.х.га ихтисослашган. Ширкат хўжаликлари пахтачилик, ғаллачилик, боғдорчилик, сабзавотчилик, полизчилик, ипакчилик, чорвачилик б-н шу-ғулланади. О.т.да 1000 дан ортиқ хўжалик юритувчи субъектлар рўйхатга олинган. Шулардан 74 таси йирик корхоналар, 942 таси кичик ва ўрта бизнес корхоналари, бундан ташқари, 649 та фермер хўжаликлари, 379 та деҳқон, 218 та боғдорчилик, 31 та чорвачиликка йўналтирилган фермер хўжаликлари бор.

Туманда Жан. Корея б-н ҳамкорликда ташкил этилган «ДЭУ текстам компани» корхонаси, «Фарғона наслли парранда», «Матлуботнон», МТП, Қорақушчи механика таъмирлаш, сувни қайта тозалаш корхоналари, «Раскар-200», «Ёғду» сингари кичик корхоналар фаолият кўрсатади.

Қ.х.нинг етакчи тармоғи — пахтачилик. Туманда жами 24,6 минг га ерда деҳқончилик қилинади, шундан 11 минг га ер майдо-нига дон, 11,02 минг га ер майдонига пахта экилади, 2,6 минг га дан ортиқ майдон полиз, озука экинлари, сабзавот, боғ ва токзорлар б-н банд. 15 ширкат хўжалиги, йирик бўрдоқичилик корхонаси мавжуд. Ўрмон хўжалиги бор. Туман ширкат ва шахсий хўжаликларида 25,8 минг кррамол (шундан 11 мингга яқини сигир), 25,5 мингга якин қўй, 311 от, 176,7 мингга яқин парранда боқилади (2003).

Автотранспорт йўлларининг уз. 266 км. 2002/2003 ўқув йилида 49 умумий таълим мактаби, 2 лицей-интернатда 36,9 мингга яқин ўқувчи таълим олди, шунингдек, 2 коллеж (570 талаба) фаолият кўрсатади.

Марказий маданият уйи, қишлокларда уларнинг 6 та филиали, 25 кутубхо-на, 2 маданият саройи, 2 стадион мавжуд. 3 касалхона (500 ўрин), санитария назорати, «Саломатлик» марказлари, 3 поликлиника, 15 қишлоқ врачлик амбулаторияси, 10 дорихона, 4 хусу-сий касалхона ишлаб турибди. Тумандаги барча тиббий муассасаларда 192 врач (ҳар 10 минг аҳолига 15 врач) ишлайди.

«Истиқбол йўли» туман газ. 1943 й.дан чиқади (адади 5 минг).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.