Oy
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 66–69-b. — ziyouz.com
Oy — Yerning tabiiy yöldoşi; Yerga eng yaqin osmon jismi, undan örtaça uzokligi 384400 km. Astronomik belgisi O. Oy orbitasi ekliptika tekisligiga örtaça 5°8'43» burçak ostida yotib, 4°58' dan 5°20' gaça özgarib turadi. Oy Yer atrofida ğarbdan şarqqa harakatlanib, biror yulduzga nisbatan töla aylaniş davri uning siderik (yoki yulduz) davri deb ataladi. Bu davr 27,32 örtaça Quyoş sutkasiga teng. Oy orbitasining ekliptika tekisligi b-n kesişiş nuqtalari uning çiqiş va tuşiş tugunlari deyiladi. Oy tugunlari ekliptika böylab Oyning hara-katiga qarama-qarşi yönalişda (ya'ni ğarbga tomon) siljib boradi va 18 yilu 7 oy (6793 sutka)da ekliptikani töla bir marta aylanib çiqadi. Oyning biror tugundan çiqib, yana şu tugunga qaytib kelişi orasida ötgan vaqt ajdar oyi deyilib, u örtaça 27,21222 sut-kaga tengdir. Quyoş va Oy tutilişlarining davriyligi şu oy b-n boğliq.
Oy öz orbitasi b-n örtaça 83°20' burçak taşkil etuvçi öq atrofida aylanadi. Uning öz öqi atrofida aylaniş davri (27,32 sutka) siderik oy (davr)ga teng, şu sababli Oy hamma vaqt Yerga bir tomoni b-n «qarab» turadi. Bu davrlarning bir xil bölib qol-ganligi tasodifiy emas. Yerning tortiş kuçi Oyning öz öqi atrofida aylanişiga ta'sir körsatib (sekinlatib), million yillar davomida uni Yer atrofida aylaniş davriga tenglaştirilgan.
Oy uz öqi atrofida tekis aylangani holda Yer atrofida aylaniş orbitasining turli nuqtalarida uning tezligi turliça böladi, natijada Yerdan Karaganda Oy bir oz tebranib harakatlanganday körinadi. Tebraniş uzunlama böyiça 7°54', kenglama böyiça 6°50' ni taşkil etadi. Bunday tebraniş libratsiya deyiladi.
Oy şar şaklida bölib, radiusi 1737 km, ya'ni 0,2724 Yerning ekvatorial radiusiga teng. Oy sirti maydoni 3,8-107 km2ni, hajmi — 0,0743 = '/49 Yer hajmini taşkil etadi. Oy sirtidagi nuqtalarning radiusini ölçaş uçun libratsiyaga asoslangan kuçsiz stereoskopik effektdan foydalaniladi. Libratsiyani örganiş Oy ellipsoidining boş yarim öklari farqini aniqlaşga imkon berdi. Oyning qutbiy öqi Yerga yönalgan ekvatorial öqdan 700 m, Yerga tomon yönalişga perpendikulyar yönalişdagi ekvatorial öqdan esa 400 m kiçik. Şunday qilib, Yerning tortiş kuçi ta'sirida Oy şaklida Yerga yönalgan qabariklik hosil bölgan. Yerdan uçirilgan sun'iy yöldoşlar harakat trayektoriyalarini örganiş asosida Oy massasi eng aniq hisoblangan: u Yer massasidan 81,3 marta kiçik, ya'ni 7,35-1025 g. Örtaça ziçligi 3,34 g/sm3 (0,61 Yer örtaça ziçli-gi)ga teng. Oğirlik kuçining tezlanişi, Oy sathida Yerdagidan 6 marta kiçik, ya'ni 162,3 sm/s2 bölib, Oy sathidan har bir km kötarilgan sari 1 0,187 sm/s2 ga kamayib boradi. Oyda birinçi kosmik tezlik 1680 m/s, ikkinçi kosmik tezlik 2375 m/s. Oyning tortiş kuçi kiçik bölganligi sababli, uning atrofida gaz qobiği va erkin holdagi suv bölişi mumkin emas.
Oy sirti birmunça qora-oq rangda, uning albedosi (nurni qaytariş darajasi) 0,073, ya'ni Quyoşdan tuşayotgan nurlarning faqat 7,3% ini qaytaradi. Oyning Yerdan örtaça uzoqlikdagi körinma yulduz kattaligi 12,7. Tölin Oy Quyoşga qaraganda 465000 marta xira. Oyning öz öqi atrofida Quyoşga nisbatan bir marta töla aylaniş davri sinodik oy deyilib, u 29,53059 sutkani taşkil etadi. Oyning boşqa fazalarida esa uning yoritilişi yanada kam. Mas, 7 va 22 kunlik Oy yoruğligi tölin Oy yoruğligining 8% iga teng. Oyning rang körsatkiçi +1,2. Oy öz öqi atrofida Quyoşga nisbatan bir sinodik oyda bir marta töla aylanib çikali. Şuning uçun Oyda bir kunduzi va keçasi salkam 15 sutka davom etadi. Oyda atmosfera bölmaganligi uçun tuproği t-rasi kunduzi (Quyoş körinişiga nisbatan) +120°, keçasi — 150° gaça boradi. Radiotölqinlar yordamida kuzatiş şuni körsatdiki, Oy tuproği t-rasining bunday özgarişi faqat sirtqi qatlamlarga xos bölib, bir neça dm çuqurliqsa t-ra deyarli özgarmaydi.
«Oy geografiyasi»ni selenografiya fani örganadi. Oyning mukammal xaritalari tuzilgan. Ayniqsa, Oyning Yerdan körinadigan tomoni yaxşi örganilgan, sirtidagi 32000 ta turli toğ, krater va dengizlarga nom berilgan. Bundan taşqari, 200000 ga yaqin mayda nomlanmagan tuzilmalar Oy xaritasiga tuşirilgan (1-rasm). Quvvatli teleskoplarda Oy sirtida kattaligi 100 m keladigan toşlar yoki yoriklarni köriş mumkin (2-rasm). Oddiy köz b-n Oy diskida «dengizlar» deb nomlangan katta-katta qora doğlar köri-nadi. Dengizlar çetidagi kiçik şoxobçalar «qultiqlar», katta yoruğ doğlar «qit'alar» va örtaça yoruğlikdagi doğlar «botqoqliklar» deb ataladi. Bunday nomlarni 17-a.da yaşagan italiyalik astronom Riççoli taklif qilgan. Oyni birinçi marta 1610 y.da G. Galiley teleskopdan kuzatgan, 1647 y.da Ya. Geveliy (Gdansk) birinçi Oy xaritasini tuzgan. Oy dengizlari örtaça satxdan pastroq joylaşgan, qit'alari esa, asosan, toğli r-nlardir. Kuzatişlar natijasida qit'a va dengizlar boşqa-boşqa modsalardan taşkil topgan, degan xulosaga kelindi. Oydagi eng katta dengiz «Böronlar okeani» deb ataladi. Oy xaritasida «Möl-kölçilik dengizi», «Sokinlik dengizi», «Bulutlar dengizi», «Ravşanlik dengizi», «Yomğirlar dengizi», «Moskva dengizi», «Orzu dengizi» kabi nomlar bor.
Oy sirti teleskopda benihoya notekis, önqir-çönqir bölib körinadi (3-rasm). Ayniqsa qit'alarda ziç joylaşgan va ba'zan «dengizlar»da uçraydigan aylana yoki ellips şaklidagi halqasimon toğlar köp. Diametrlari bir neça yuz m dan bir neça yuz km gaça keladigan halqasimon toğlarning 30000 tadan ortiği Oy xaritalarida aks ettirilgan.
Ba'zi halqasimon toğlar qoramtir moddalar b-n qoplangan. Ularga sirklar deb nom berilgan. Sirklarning maksimal diametri 250 km gaça yetadi. Oy şarsimon bölganligi sababli, katta sirklarning içi teleskopda qabariq bulib körinadi. Halqasimon toğlar orasida, markaziy qismida çudili tepaliklar bölgan toğlar ajralib turadi. Ular kraterlar deb ataladi. Odatda, kraterlar sirklardan kiçik böladi, lekin diametri 100 km ga yetadiganlari ham uçraydi.
Oyda tizma toğlar kraterlardan kamroq uçraydi. Oydagi tizma toğlarga Yerdagi toğlarning nomlari berilgan. Mac, Oy xaritalarida Alp, Karpat, Oltoy, Kavkaz va b. toğlar bor. Oyning Jan. qutbi atrofida toğlar benixrya köp, balandi Leybnits toği — 9 km. Oyning bizga körinmaydigan tomonida toğli joylar kup, krramtir tekislik va dengizlar juda kam. Oy orqa tomonining qitalarida diametri 200—500 km li katta-katta kraterlar kup. «Zond-3» yordamida olingan 5 mln. km2 ga yaqin hudud aks ettirilgan fotosuratda 484 tadan ortiq krater bor.
Oy sun'iy yöldoşlari yordamida Oydan keltirilgan ayrim vulqon jinslarining yoşi qariyb 4,5 milliard yilligi aniqlandi. Bu yillar davomida Oyning tuzilişi, fizik tabiati, kimyoviy tarkibida katta özgarişlar yuz bergan. Lekin şular asosida Oyning paydo bulişi haqida uzil-kesil biror fikr aytiş qiyin. Oyning paydo bölişi va taraqqiyotini muxim ma'lumotlarga tayangan ilmiy gipotezalar asosida kosmogoniya fani tuşuntiradi.
Oyni tadqiq qilişning yangi bosqiçi Oyga sayyoralararo avtomatik stansiyalar (SAS)ni uçirişdan boşlandi. Oyni «Luna» va «Zond» tipidagi SASlar b-n, «Lunar Orbiter», «Serveyer» va asosan, «Apollon» dasturi yordamida tadqiqqilindi. Oyning töliq xaritasi va globusini yasaş imkoni tuğildi. 1966 y. 31 yanv.da uçirilgan SSSRning «Luna-9» KK 1966 y. 3 fev.da Oyga birinçi marta yumşoq qöndirildi. Uning yordamida O. panoramasi Yerga uzatildi. Oy atrofida aylanuvçi sun'iy yöldoş 1966 y. 31 martda uçirilgan «Luna-10» st-yasi b-n boşlandi. U 1966 y. 3 aprelda Oyning birinçi sun'iy yöldoşiga aylantirildi. Oyga qöndirilgan SASlar Oy tuproğini, uning kimyoviy tarkibini va mexanik xossalarini, fizik şaroitini örganişga imkon berdi. Ma'lum bölişiça, Oy sirtqi qismining ziçligi 1,1 — 1,2 g/sm3 bölib, 1 kg/sm3 nagruzkagaça çidaydi. 1969 y. 21 iyulda Oyga birinçi marta amerikalik astronavtlar N. Armstrong va E. Oldrin «Apollon-11» (AQŞ) kosmik kemasi yordamida uçirildi va Oy sirtiga qöndirildi. Keyingi «Apollon»larda uçirilgan 18 ta astronavtdan 10 tasi O.ga qöndirilib, ular O.da tekşiriş olib bordilar (5- rasm) va u yerdan bir neça yuz kg tuproq, toğ jinslari, kristallar namunalarini Yerga olib tuşdilar (q. «Apollon»). 1970 y. 20 sent.da «Luna-16» st-yasi Oy tuproğini 35 sm çuqurlikkaça qazib, undan olingan namunalarni Yerga olib keldi. Oy tup-roği va jinslaridan namunalar keyinçalik «Luna-20» va «Luna- 24» avtomatik stansiyalar tomonidan ham keltirib örganildi (q. «Luna»). Oy sirtining fizik şaroitlari, tuproq namunalari,şuningdek, SSSRning «Lunoxod-1,2 («Luna-17» tomonidan Oyga 17.11,1970 va «Luna-21» tomonidan 16.1.1973 y.da eltilgan) i.t. laboratoriyalari tomonidan ham yaxşi örganildi (q. «Lunoxod»). Bu apparatlar yordamida Oyda issiklik oqimining özgarişi, magnit maydoni, radiatsiya darajasi, Quyoş «şamoli»ning tarkibi va intensivligi örganildi.
Oyning kosmik apparatlar qöndirilgan xamma joyida Oy sathi regiolit b-n qoplanganligi aniklandi. Regiolit — yumşoq qönğir rangli tuproq qatlami bölib, qalinligi bir neça m dan bir neça ön m gaça. Regiolitning ba'zi bölaklarida meteorit zarralari topilgan. Yerga keltirilgan namunalar orasida ikki turli jinslarni uçratiş mumkin: vulqon jinslari (lavalar) va meteoritlar tuşganida maydalangan va erigan jinslar (şişa sinikdarini eslatuvçi jinslar — brekçiya). Vulqon jinslarining asosiy massasi Yerdagi bazaltlarga öxşaydi. Ularda plagioklaz, piroksen, ilmenit, olivin, şpinel, sirkon, apatit, metalli temir va mis uçraydi. Şuningdek, Oydan keltirilgan namunalarda norit, anortozit, datsit va kaliy, fosforlar borligi aniklandi. Oy tuproğida kremniy oksidi (SiO2) 44% ga yaqinni, temir oksidi (ĞeO) — 19,5% ni, alyuminiy oksidi (A12O3) — 14% ni, titan oksidi (TiO2) — 4% ga yaqinini taşkil etadi. Jinslarning barça turlari Oy qa'rida uzoq vaqt davom etgan eriş jarayonida hosil bölgan. Oy jinslari qator xossalari b-n Yernikidan farq qiladi. Ularda suv ğoyat kam, natriy va uçuvçi elementlar esa juda oz mikdorda uçraydi, ba'zi namunalarda titan va temir juda köp.
Mamatmusa Mamadazimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЙ — Ернинг табиий йўлдоши; Ерга энг яқин осмон жисми, ундан ўртача узоклиги 384400 км. Астрономик белгиси О. Ой орбитаси эклиптика текислигига ўртача 5°8’43» бурчак остида ётиб, 4°58’ дан 5°20’ гача ўзгариб туради. Ой Ер атрофида ғарбдан шарққа ҳаракатланиб, бирор юлдузга нисбатан тўла айланиш даври унинг сидерик (ёки юлдуз) даври деб аталади. Бу давр 27,32 ўртача Қуёш суткасига тенг. Ой орбитасининг эклиптика текислиги б-н кесишиш нуқталари унинг чиқиш ва тушиш тугунлари дейилади. Ой тугунлари эклиптика бўйлаб Ойнинг ҳара-катига қарама-қарши йўналишда (яъни ғарбга томон) силжиб боради ва 18 йилу 7 ой (6793 сутка)да эклиптикани тўла бир марта айланиб чиқади. Ойнинг бирор тугундан чиқиб, яна шу тугунга қайтиб келиши орасида ўтган вақт аждар ойи дейилиб, у ўртача 27,21222 сут-кага тенгдир. Қуёш ва Ой тутилишларининг даврийлиги шу ой б-н боғлиқ.
Ой ўз орбитаси б-н ўртача 83°20’ бурчак ташкил этувчи ўқ атрофида айланади. Унинг ўз ўқи атрофида айланиш даври (27,32 сутка) сидерик ой (давр)га тенг, шу сабабли Ой ҳамма вақт Ерга бир томони б-н «қараб» туради. Бу даврларнинг бир хил бўлиб қол-ганлиги тасодифий эмас. Ернинг тортиш кучи Ойнинг ўз ўқи атрофида айланишига таъсир кўрсатиб (секинлатиб), миллион йиллар давомида уни Ер атрофида айланиш даврига тенглаштирилган.
Ой уз ўқи атрофида текис айлангани ҳолда Ер атрофида айланиш орбитасининг турли нуқталарида унинг тезлиги турлича бўлади, натижада Ердан Караганда Ой бир оз тебраниб ҳаракатлангандай кўринади. Тебраниш узунлама бўйича 7°54’, кенглама бўйича 6°50’ ни ташкил этади. Бундай тебраниш либрация дейилади.
Ой шар шаклида бўлиб, радиуси 1737 км, яъни 0,2724 Ернинг экваториал радиусига тенг. Ой сирти майдони 3,8-107 км2ни, ҳажми — 0,0743 = ‘/49 Ер ҳажмини ташкил этади. Ой сиртидаги нуқталарнинг радиусини ўлчаш учун либрацияга асосланган кучсиз стереоскопик эффектдан фойдаланилади. Либрацияни ўрганиш Ой эллипсоидининг бош ярим ўклари фарқини аниқлашга имкон берди. Ойнинг қутбий ўқи Ерга йўналган экваториал ўқдан 700 м, Ерга томон йўналишга перпендикуляр йўналишдаги экваториал ўқдан эса 400 м кичик. Шундай қилиб, Ернинг тортиш кучи таъсирида Ой шаклида Ерга йўналган қабариклик ҳосил бўлган. Ердан учирилган сунъий йўлдошлар ҳаракат траекторияларини ўрганиш асосида Ой массаси энг аниқ ҳисобланган: у Ер массасидан 81,3 марта кичик, яъни 7,35-1025 г. Ўртача зичлиги 3,34 г/см3 (0,61 Ер ўртача зичли-ги)га тенг. Оғирлик кучининг тезланиши, Ой сатҳида Ердагидан 6 марта кичик, яъни 162,3 см/с2 бўлиб, Ой сатҳидан ҳар бир км кўтарилган сари 1 0,187 см/с2 га камайиб боради. Ойда биринчи космик тезлик 1680 м/с, иккинчи космик тезлик 2375 м/с. Ойнинг тортиш кучи кичик бўлганлиги сабабли, унинг атрофида газ қобиғи ва эркин ҳолдаги сув бўлиши мумкин эмас.
Ой сирти бирмунча қора-оқ рангда, унинг альбедоси (нурни қайтариш даражаси) 0,073, яъни Қуёшдан тушаётган нурларнинг фақат 7,3% ини қайтаради. Ойнинг Ердан ўртача узоқликдаги кўринма юлдуз катталиги 12,7. Тўлин Ой Қуёшга қараганда 465000 марта хира. Ойнинг ўз ўқи атрофида Қуёшга нисбатан бир марта тўла айланиш даври синодик ой дейилиб, у 29,53059 суткани ташкил этади. Ойнинг бошқа фазаларида эса унинг ёритилиши янада кам. Мас, 7 ва 22 кунлик Ой ёруғлиги тўлин Ой ёруғлигининг 8% ига тенг. Ойнинг ранг кўрсаткичи +1,2. Ой ўз ўқи атрофида Қуёшга нисбатан бир синодик ойда бир марта тўла айланиб чикали. Шунинг учун Ойда бир кундузи ва кечаси салкам 15 сутка давом этади. Ойда атмосфера бўлмаганлиги учун тупроғи т-раси кундузи (Қуёш кўринишига нисбатан) +120°, кечаси — 150° гача боради. Радиотўлқинлар ёрдамида кузатиш шуни кўрсатдики, Ой тупроғи т-расининг бундай ўзгариши фақат сиртқи қатламларга хос бўлиб, бир неча дм чуқурлиқца т-ра деярли ўзгармайди.
«Ой географияси»ни селенография фани ўрганади. Ойнинг мукаммал хариталари тузилган. Айниқса, Ойнинг Ердан кўринадиган томони яхши ўрганилган, сиртидаги 32000 та турли тоғ, кратер ва денгизларга ном берилган. Бундан ташқари, 200000 га яқин майда номланмаган тузилмалар Ой харитасига туширилган (1-расм). Қувватли телескопларда Ой сиртида катталиги 100 м келадиган тошлар ёки ёрикларни кўриш мумкин (2-расм). Оддий кўз б-н Ой дискида «денгизлар» деб номланган катта-катта қора доғлар кўри-нади. Денгизлар четидаги кичик шохобчалар «қултиқлар», катта ёруғ доғлар «қитъалар» ва ўртача ёруғликдаги доғлар «ботқоқликлар» деб аталади. Бундай номларни 17-а.да яшаган италиялик астроном Риччоли таклиф қилган. Ойни биринчи марта 1610 й.да Г. Галилей телескопдан кузатган, 1647 й.да Я. Гевелий (Гданьск) биринчи Ой харитасини тузган. Ой денгизлари ўртача сатхдан пастроқ жойлашган, қитъалари эса, асосан, тоғли р-нлардир. Кузатишлар натижасида қитъа ва денгизлар бошқа-бошқа модцалардан ташкил топган, деган хулосага келинди. Ойдаги энг катта денгиз «Бўронлар океани» деб аталади. Ой харитасида «Мўл-кўлчилик денгизи», «Сокинлик денгизи», «Булутлар денгизи», «Равшанлик денгизи», «Ёмғирлар денгизи», «Москва денгизи», «Орзу денгизи» каби номлар бор.
Ой сирти телескопда бениҳоя нотекис, ўнқир-чўнқир бўлиб кўринади (3-расм). Айниқса қитъаларда зич жойлашган ва баъзан «денгизлар»да учрайдиган айлана ёки эллипс шаклидаги ҳалқасимон тоғлар кўп. Диаметрлари бир неча юз м дан бир неча юз км гача келадиган ҳалқасимон тоғларнинг 30000 тадан ортиғи Ой хариталарида акс эттирилган.
Баъзи ҳалқасимон тоғлар қорамтир моддалар б-н қопланган. Уларга цирклар деб ном берилган. Циркларнинг максимал диаметри 250 км гача етади. Ой шарсимон бўлганлиги сабабли, катта циркларнинг ичи телескопда қабариқ булиб кўринади. Ҳалқасимон тоғлар орасида, марказий қисмида чудили тепаликлар бўлган тоғлар ажралиб туради. Улар кратерлар деб аталади. Одатда, кратерлар цирклардан кичик бўлади, лекин диаметри 100 км га етадиганлари ҳам учрайди.
Ойда тизма тоғлар кратерлардан камроқ учрайди. Ойдаги тизма тоғларга Ердаги тоғларнинг номлари берилган. Mac, Ой хариталарида Альп, Карпат, Олтой, Кавказ ва б. тоғлар бор. Ойнинг Жан. қутби атрофида тоғлар бенихря кўп, баланди Лейбниц тоғи — 9 км. Ойнинг бизга кўринмайдиган томонида тоғли жойлар куп, кррамтир текислик ва денгизлар жуда кам. Ой орқа томонининг қитьаларида диаметри 200—500 км ли катта-катта кратерлар куп. «Зонд-3» ёрдамида олинган 5 млн. км2 га яқин ҳудуд акс эттирилган фотосуратда 484 тадан ортиқ кратер бор.
Ой сунъий йўлдошлари ёрдамида Ойдан келтирилган айрим вулқон жинсларининг ёши қарийб 4,5 миллиард йиллиги аниқланди. Бу йиллар давомида Ойнинг тузилиши, физик табиати, кимёвий таркибида катта ўзгаришлар юз берган. Лекин шулар асосида Ойнинг пайдо булиши ҳақида узил-кесил бирор фикр айтиш қийин. Ойнинг пайдо бўлиши ва тараққиётини мухим маълумотларга таянган илмий гипотезалар асосида космогония фани тушунтиради.
Ойни тадқиқ қилишнинг янги босқичи Ойга сайёралараро автоматик станциялар (САС)ни учиришдан бошланди. Ойни «Луна» ва «Зонд» типидаги САСлар б-н, «Лунар Орбитер», «Сервейер» ва асосан, «Аполлон» дастури ёрдамида тадқиққилинди. Ойнинг тўлиқ харитаси ва глобусини ясаш имкони туғилди. 1966 й. 31 янв.да учирилган СССРнинг «Луна-9» КК 1966 й. 3 фев.да Ойга биринчи марта юмшоқ қўндирилди. Унинг ёрдамида О. панорамаси Ерга узатилди. Ой атрофида айланувчи сунъий йўлдош 1966 й. 31 мартда учирилган «Луна-10» ст-яси б-н бошланди. У 1966 й. 3 апрелда Ойнинг биринчи сунъий йўлдошига айлантирилди. Ойга қўндирилган САСлар Ой тупроғини, унинг кимёвий таркибини ва механик хоссаларини, физик шароитини ўрганишга имкон берди. Маълум бўлишича, Ой сиртқи қисмининг зичлиги 1,1 — 1,2 г/см3 бўлиб, 1 кг/см3 нагрузкагача чидайди. 1969 й. 21 июлда Ойга биринчи марта америкалик астронавтлар Н. Армстронг ва Э. Олдрин «Аполлон-11» (АҚШ) космик кемаси ёрдамида учирилди ва Ой сиртига қўндирилди. Кейинги «Аполлон»ларда учирилган 18 та астронавтдан 10 таси О.га қўндирилиб, улар О.да текшириш олиб бордилар (5- расм) ва у ердан бир неча юз кг тупроқ, тоғ жинслари, кристаллар намуналарини Ерга олиб тушдилар (қ. «Аполлон»). 1970 й. 20 сент.да «Луна-16» ст-яси Ой тупроғини 35 см чуқурликкача қазиб, ундан олинган намуналарни Ерга олиб келди. Ой туп-роғи ва жинсларидан намуналар кейинчалик «Луна-20» ва «Луна- 24» автоматик станциялар томонидан ҳам келтириб ўрганилди (қ. «Луна»). Ой сиртининг физик шароитлари, тупроқ намуналари,шунингдек, СССРнинг «Луноход-1,2 («Луна-17» томонидан Ойга 17.11,1970 ва «Луна-21» томонидан 16.1.1973 й.да элтилган) и.т. лабораториялари томонидан ҳам яхши ўрганилди (қ. «Луноход»). Бу аппаратлар ёрдамида Ойда иссиклик оқимининг ўзгариши, магнит майдони, радиация даражаси, Қуёш «шамоли»нинг таркиби ва интенсивлиги ўрганилди.
Ойнинг космик аппаратлар қўндирилган хамма жойида Ой сатҳи региолит б-н қопланганлиги аникланди. Региолит — юмшоқ қўнғир рангли тупроқ қатлами бўлиб, қалинлиги бир неча м дан бир неча ўн м гача. Региолитнинг баъзи бўлакларида метеорит зарралари топилган. Ерга келтирилган намуналар орасида икки турли жинсларни учратиш мумкин: вулқон жинслари (лавалар) ва метеоритлар тушганида майдаланган ва эриган жинслар (шиша синикдарини эслатувчи жинслар — брекчия). Вулқон жинсларининг асосий массаси Ердаги базальтларга ўхшайди. Уларда плагиоклаз, пироксен, ильменит, оливин, шпинель, циркон, апатит, металли темир ва мис учрайди. Шунингдек, Ойдан келтирилган намуналарда норит, анортозит, дацит ва калий, фосфорлар борлиги аникланди. Ой тупроғида кремний оксиди (SiO2) 44% га яқинни, темир оксиди (ҒеО) — 19,5% ни, алюминий оксиди (А12О3) — 14% ни, титан оксиди (TiO2) — 4% га яқинини ташкил этади. Жинсларнинг барча турлари Ой қаърида узоқ вақт давом этган эриш жараёнида ҳосил бўлган. Ой жинслари қатор хоссалари б-н Ерникидан фарқ қилади. Уларда сув ғоят кам, натрий ва учувчи элементлар эса жуда оз микдорда учрайди, баъзи намуналарда титан ва темир жуда кўп.
Маматмуса Мамадазимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.