Oy tutilişi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70-b. — ziyouz.com
Oy tutilişi - Oy sathiga Yer soyasi tuşganda yuz beradigan xrdisa. Bu hodisa Quyoş, Yer va Oyning bir-birlariga nisbatan egallagan vaziyatlariga boğliq. Oy Yerdagi kuzatuvçiga nisbatan Quyoşga qarama-qarşi tomonda (ya'ni tölinoy paytiga yaqin) bölsa — O. t., Quyoş tomonda (yangi oy paytiga yaqin) bölsa, Quyoş tutilişi yuz beradi. Oy b-n Quyoşning körinma diametri taxm. barobar. Oy Yerdan eng uzoqlaşganda 29'30», Yerga eng yaqinlaşganda 33' 30» burçak ostida körinadi. Yer Quyoşdan eng uzoqlaşganda Quyoş gardişi ZG 20», Quyoşga eng yaqinlaş-ganda esa 32' 30» burçak ostida körinadi. Demak, Quyoş tutilişi paytida, tutiliş markaziy bölsa, Quyoş diskini Oy töla tösib qolişi mumkin. Oy har 29,53 kunda Yer atrofini Quyoşga nisbatan töla bir marta aylanib, Quyoş va qarama-qarşi tomonda bir martadan böladi. Ammo Oyning orbita tekisligi Yerning Quyoş atrofida aylanişi orbita (ekliptika) tekisligi b-n ustma-ust tuşmay, u b-n 5°, 09' burçak taşkil etganligi sababli, O. t. har oyda yuz bermaydi. Oyning yangioy va tölinoy fazalari Yerhamda Quyoşni birlaştiruvçi töğri çiziqdan yuqorida yoki pastda sodir böladi. Oy orbitasining ekliptika tekisligi b-n kesişiş nuqtalari çiqiş va tuşiş tugunlari deyiladi. Ikki ketma-ket kelgan yangioy (yoki tölinoy) orasida ötgan vaqt 29,53 kun bölib, bu davrda Quyoş ekliptika böylab 29° ga siljiydi va Quyoş tugunlardan ötiş paytida bir marta, ba'zan ikki marta Quyoş tutilişi yuz beradi. O. t. yuz bermasligi ham mumkin. Quyoş tutilişlari ketma-ket ikki marta tutiliş çegaralarida röy bersa, O.t. kuzatilişi şart. Demak, tutiliş hodisasi guruqli tarzda röy beradi. Guruxda eng kamida bitta Quyoş tutilişi, kupi b-n uçta Quyoş — Oy — Quyoş tutilişlari yuz beradi. Yiliga 4—5 marta Quyoş tutili-şi, 2—3 marta O. t. röy beradi. Quyoş tutilişi va O. t. ketma-ketligi 18,6 yillik davr b-n takrorlanib turadi (k,. Saros). O. t. Yerda Oy körinib turgan barça nuqtalarda kuzatiladi. Oyning töla tutilişi 2 soatça davom etadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЙ ТУТИЛИШИ - Ой сатҳига Ер сояси тушганда юз берадиган хрдиса. Бу ҳодиса Қуёш, Ер ва Ойнинг бир-бирларига нисбатан эгаллаган вазиятларига боғлиқ. Ой Ердаги кузатувчига нисбатан Қуёшга қарама-қарши томонда (яъни тўлиной пайтига яқин) бўлса — О. т., Қуёш томонда (янги ой пайтига яқин) бўлса, Қуёш тутилиши юз беради. Ой б-н Қуёшнинг кўринма диаметри тахм. баробар. Ой Ердан энг узоқлашганда 29’30», Ерга энг яқинлашганда 33’ 30» бурчак остида кўринади. Ер Қуёшдан энг узоқлашганда Қуёш гардиши ЗГ 20», Қуёшга энг яқинлаш-ганда эса 32’ 30» бурчак остида кўринади. Демак, Қуёш тутилиши пайтида, тутилиш марказий бўлса, Қуёш дискини Ой тўла тўсиб қолиши мумкин. Ой ҳар 29,53 кунда Ер атрофини Қуёшга нисбатан тўла бир марта айланиб, Қуёш ва қарама-қарши томонда бир мартадан бўлади. Аммо Ойнинг орбита текислиги Ернинг Қуёш атрофида айланиши орбита (эклиптика) текислиги б-н устма-уст тушмай, у б-н 5°, 09’ бурчак ташкил этганлиги сабабли, О. т. ҳар ойда юз бермайди. Ойнинг янгиой ва тўлиной фазалари Ерҳамда Қуёшни бирлаштирувчи тўғри чизиқдан юқорида ёки пастда содир бўлади. Ой орбитасининг эклиптика текислиги б-н кесишиш нуқталари чиқиш ва тушиш тугунлари дейилади. Икки кетма-кет келган янгиой (ёки тўлиной) орасида ўтган вақт 29,53 кун бўлиб, бу даврда Қуёш эклиптика бўйлаб 29° га силжийди ва Қуёш тугунлардан ўтиш пайтида бир марта, баъзан икки марта Қуёш тутилиши юз беради. О. т. юз бермаслиги ҳам мумкин. Қуёш тутилишлари кетма-кет икки марта тутилиш чегараларида рўй берса, О.т. кузатилиши шарт. Демак, тутилиш ҳодисаси гуруқли тарзда рўй беради. Гурухда энг камида битта Қуёш тутилиши, купи б-н учта Қуёш — Ой — Қуёш тутилишлари юз беради. Йилига 4—5 марта Қуёш тутили-ши, 2—3 марта О. т. рўй беради. Қуёш тутилиши ва О. т. кетма-кетлиги 18,6 йиллик давр б-н такрорланиб туради (к,. Сарос). О. т. Ерда Ой кўриниб турган барча нуқталарда кузатилади. Ойнинг тўла тутилиши 2 соатча давом этади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.