Oyoq
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 48–49-b. — ziyouz.com
Oyoq — tayanç va harakat a'zosi. Hayvonlarda O.ning vujudga kelişi va tuzilişi turliça bölsa ham, bajaradigan vazifasi öxşaş. Köp qilli halqalilarning juda sodda tuzilgan juft oyoği muskulli, kalta, lekin serxarakatdir. Xordali hayvonlar oyoği toq va juft böladi. Quruklikda yaşaydigan barça umurtqali hayvonlarda toq O. bölmay-di, biroq ular suvda yaşaşga ötsa, toq O. (suzgiç qanotlar) qayta vujudga kelişi mumkin (mas, ixtiozavrlar, kitlar va b.da). Toq O. tufayli hayvon suvda muvozanatini saklaydi, oldinga xarakat qiladi va, asosan, özini-özi boşqaradi. Juft O. dastlab baliqlarda paydo bölgan, u suvga şönğiş yoki kötarilişni boşqaradi va muvo-zanatni saqlaydi.
Har bir O. muskullar yordamida harakatlanuvçi va bir-biri b-n tutaşgan toğayli yoki suyakli skeletdan iborat. Kuruklikda yaşaydigan umurtqali hayvonlarning oyoklari 3 bölimdan taşkil topgan; O. kamari b-n tutaşuvçi yelka (oldingi O.da) yoki son (orqa O.da), bilak (oldingi O.da) yoki boldir (orqa O.da) va panja (oldingi O.da) yoki pay (orqa O.da).
Evolyutsiya jarayonida juft O. köp özgarişlarga uçragan. Uçar kaltakesaklar, quşlar va körşapalaklarda uçişning taraqqiy etişi tufayli oldingi O. kanotga, dengiz kaltakesaklari, kitsimonlar, kurakoyokli sut emizuvçilarniki kurakka aylangan va h.k. Ba'zan hayvonlarning oldingi oyoklari kovlaşga (krotda), ayrimlarini-ki uşlaşga (maymunlarda) moslaşgan. Funksional axamiyati kamayişi sa-babli ayrim hollarda juft O. yöq bölib ketgan (mas, ilonbalikdarning qorin suzgiç qanoti, kitsimonlar va sirenalarning orka oyoklari, oyoqsiz amfibiyalar hamda barça ilonlarning ikkala juft oyoklari va h.k.).
Odam da O. suyaklari va muskullari gavdani kötarib turişga va turli hamda murakkab harakatlarni bajarişga moslaşgan. Şuning uçun oyoq relyefining qölga nisbatan öziga xos bölişida oyoq suyaklari, muskullari aqamiyatga ega. O. dumba, son, boldir va oyoq kaftidan iborat. Dumba sohasining hajmi katta, börtgan. Son hajmi örta-sidan torayib borgan. Tizza qismi ol-dinga börtgan, orqa sohasida tizza osti çuqurçasi joylaşgan. Boldir soxasining orqa qismi muskul hisobiga bör-tib, pastga tomon asta kamayib boradi. Oyoq kafti köndalang joylaşgan, pastki yuzasi yey şaklida bölgani uçun harakat osonlaşadi.
Oyoq relyefi yoş, jins va odam krmatiga qarab turliça böladi. Oyoq panjasi kaft oldi, kaft va barmoklardan taşkil topgan. Juda köp pişiq boylamlar va köplab muskullar paylari b-n yaxlitlaşgan kaft oldi suyaklari yuqorida börtib çiqqan gumbaz hosil qiladi. O. panjasi boylamlari va muskulining zaiflaşişi O. panjasining yassilanişiga sabab böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЁҚ — таянч ва ҳаракат аъзоси. Ҳайвонларда О.нинг вужудга келиши ва тузилиши турлича бўлса ҳам, бажарадиган вазифаси ўхшаш. Кўп қилли ҳалқалиларнинг жуда содда тузилган жуфт оёғи мускулли, калта, лекин серхаракатдир. Хордали ҳайвонлар оёғи тоқ ва жуфт бўлади. Қурукликда яшайдиган барча умуртқали ҳайвонларда тоқ О. бўлмай-ди, бироқ улар сувда яшашга ўтса, тоқ О. (сузгич қанотлар) қайта вужудга келиши мумкин (мас, ихтиозаврлар, китлар ва б.да). Тоқ О. туфайли ҳайвон сувда мувозанатини саклайди, олдинга харакат қилади ва, асосан, ўзини-ўзи бошқаради. Жуфт О. дастлаб балиқларда пайдо бўлган, у сувга шўнғиш ёки кўтарилишни бошқаради ва муво-занатни сақлайди.
Ҳар бир О. мускуллар ёрдамида ҳаракатланувчи ва бир-бири б-н туташган тоғайли ёки суякли скелетдан иборат. Курукликда яшайдиган умуртқали ҳайвонларнинг оёклари 3 бўлимдан ташкил топган; О. камари б-н туташувчи елка (олдинги О.да) ёки сон (орқа О.да), билак (олдинги О.да) ёки болдир (орқа О.да) ва панжа (олдинги О.да) ёки пай (орқа О.да).
Эволюция жараёнида жуфт О. кўп ўзгаришларга учраган. Учар калтакесаклар, қушлар ва кўршапалакларда учишнинг тараққий этиши туфайли олдинги О. канотга, денгиз калтакесаклари, китсимонлар, куракоёкли сут эмизувчиларники куракка айланган ва ҳ.к. Баъзан ҳайвонларнинг олдинги оёклари ковлашга (кротда), айримларини-ки ушлашга (маймунларда) мослашган. Функционал ахамияти камайиши са-бабли айрим ҳолларда жуфт О. йўқ бўлиб кетган (мас, илонбаликдарнинг қорин сузгич қаноти, китсимонлар ва сиреналарнинг орка оёклари, оёқсиз амфибиялар ҳамда барча илонларнинг иккала жуфт оёклари ва ҳ.к.).
Одам да О. суяклари ва мускуллари гавдани кўтариб туришга ва турли ҳамда мураккаб ҳаракатларни бажаришга мослашган. Шунинг учун оёқ рельефининг қўлга нисбатан ўзига хос бўлишида оёқ суяклари, мускуллари ақамиятга эга. О. думба, сон, болдир ва оёқ кафтидан иборат. Думба соҳасининг ҳажми катта, бўртган. Сон ҳажми ўрта-сидан торайиб борган. Тизза қисми ол-динга бўртган, орқа соҳасида тизза ости чуқурчаси жойлашган. Болдир сохасининг орқа қисми мускул ҳисобига бўр-тиб, пастга томон аста камайиб боради. Оёқ кафти кўндаланг жойлашган, пастки юзаси ей шаклида бўлгани учун ҳаракат осонлашади.
Оёқ рельефи ёш, жинс ва одам крматига қараб турлича бўлади. Оёқ панжаси кафт олди, кафт ва бармоклардан ташкил топган. Жуда кўп пишиқ бойламлар ва кўплаб мускуллар пайлари б-н яхлитлашган кафт олди суяклари юқорида бўртиб чиққан гумбаз ҳосил қилади. О. панжаси бойламлари ва мускулининг заифлашиши О. панжасининг яссиланишига сабаб бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.