Oyrot xonligi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 78-b. — ziyouz.com
Oyrot xonligi (Junğor xonligi) — Junğoriyadagi örta asr davlati (1635—1758). Ili vodiysida yaşayotgan oyrotlarning çöros ulusi vakili Botur xuntayji rahbarligida Yorkend xonligidan ajralib çiqişi natijasida barpo etilgan. Xon ördasi Ili vodiysida joylaşgan. O.x. ma'muriy jihatdan 4 ulusga (çöros, derbet, xöşout va xöyt) bölingan. Har bir ulusning boşliği tayji (xon, knyaz) hisoblangan. Tayjilar xonlik hukmdori — Xuntayji (Uluğ xon)ga bevosita itoat qilgan. O.x. 1641 y. Tibetga yuriş qilib, u yerdagi hokimiyatni ağdarib, taxtga budda dini yetakçisi Dalaylamani ötqazdi. 1688—90 y.larda oyrot xoni Galdan (1671—97 y.lar hukmronlik qilgan) Çingizxon saltanatini tiklaş maqsadida Möğulistonga yuriş qilgan. Bundan xavotirga tuşgan Xitoydagi Sin imperiyasi (1644—1911) möğullarni qöllab-quvvatlab, O.x.ga qarşi özi ham kuraş boşlagan. 1695 y. yozida Ğarbiy Möğulistondagi hal qiluvçi jangda xi-toyliklar ğalaba qilgan va Möğulistonni egallab olgan.
Galdan vafotidan söng taxtga ötirgan Sevan Rabdan (1697—1727) va uning öğli Galdan Seren davri (1727— 45)da O.x. qayta kuçaygan. Ular Sin imperiyasi b-n tinçlik aloqalarini örnatiş va taşqi siyosatdagi faollikni Ğarb tomonga qaratiş hamda Yorkend xonligi ustidan oyrotlar örnatgan nazoratni kuçaytiriş siyosatini olib borgan. Biroq, Sin imperiyasi Möğulistonda örnaşib olgaç, O.x.ga qarşi kuraş boşlagan, jumladan, 1717 va 1731 y.larda 2 marta katta qöşin b-n harbiy yuriş qilgan. Ammo, bu yurişlar mağlubiyat b-n tugagan. Oyrotlar birinçi marta Oltoy tomondan, ikkinçi marta Tibet tomondan aylanib ötib, Xitoy qöşini avangardini orqa tarafdan uzib qöyiş xiylasini işlatib, kam kuç b-n katta armiya ustidan ğolib çiqib Sin imperiyasi rejalarini barbod etgan. Sin hukumati O.x. b-n sulh bitimi tuzişga majbur bölgan (1741).
18-a. örtalarida O.x.da içki ziddiyatlar kuçaygan. Hokimiyat talaşuvçi kuçlar içida Sin hukumati yordamida maqsadga erişmoqçi bölgan şaxslar paydo bölgan. Amursana Sin sulolasi uçun maqbul şaxs deb topilgan. Ammo, u Sin sulolasining O.x.ni butunlay yöqotişga qaratilgan maxfiy rejasidan bexabar bölgan.
1755 y. bahorda Sin imperiyasi O.x. ga qarşi 50 ming kişilik qöşin b-n uruş boşlagan. Qöşin avangardiga Amursana boş bölgan. O.x. yöq qilingan, lekin Amursanaga taxt berilmagan, u maxfiy körsatma b-n Pekinga çaqirtirilgan. Aldanganini bilib qolgan Amursana özini xon deb e'lon qilib, Sin saltanatiga qarşi kuraş boşlagan, biroq mağlubiyatga uçrab Rossiya hududiga qoçib ötib, musofirliqda vafot etgan. O.x.ning sönggi xoni Davatsi Pekinga olib ketilib zindonga taşlangan. Şunday qilib, O.x. yarim asr davomida Sin imperiyasining hujumiga qarşi turib, uning Turkistonga bostirib kelişiga yöl qöymagan. O.x. barham topgandan keyingi içki va taşqi vaziyat Sin imperiyasiga Şarqiy Turkistrndan nariga ötişga imkon bermagan. 1758 y. Yorkend xonligi ham yöq qilingan. Şundan keyin Oyrot va Yorkend xonliklari hududida Sin hukumati tomonidan harbiy-ma'muriy tuzum örnatilgan.
Abdulahad Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЙРОТ ХОНЛИГИ (Жунғор хонлиги) — Жунғориядаги ўрта аср давлати (1635—1758). Или водийсида яшаётган ойротларнинг чўрос улуси вакили Ботур хунтайжи раҳбарлигида Ёркенд хонлигидан ажралиб чиқиши натижасида барпо этилган. Хон ўрдаси Или водийсида жойлашган. О.х. маъмурий жиҳатдан 4 улусга (чўрос, дербет, хўшоут ва хўйт) бўлинган. Ҳар бир улуснинг бошлиғи тайжи (хон, князь) ҳисобланган. Тайжилар хонлик ҳукмдори — Хунтайжи (Улуғ хон)га бевосита итоат қилган. О.х. 1641 й. Тибетга юриш қилиб, у ердаги ҳокимиятни ағдариб, тахтга будда дини етакчиси Далайламани ўтқазди. 1688—90 й.ларда ойрот хони Галдан (1671—97 й.лар ҳукмронлик қилган) Чингизхон салтанатини тиклаш мақсадида Мўғулистонга юриш қилган. Бундан хавотирга тушган Хитойдаги Цин империяси (1644—1911) мўғулларни қўллаб-қувватлаб, О.х.га қарши ўзи ҳам кураш бошлаган. 1695 й. ёзида Ғарбий Мўғулистондаги ҳал қилувчи жангда хи-тойликлар ғалаба қилган ва Мўғулистонни эгаллаб олган.
Галдан вафотидан сўнг тахтга ўтирган Цеван Рабдан (1697—1727) ва унинг ўғли Галдан Церен даври (1727— 45)да О.х. қайта кучайган. Улар Цин империяси б-н тинчлик алоқаларини ўрнатиш ва ташқи сиёсатдаги фаолликни Ғарб томонга қаратиш ҳамда Ёркенд хонлиги устидан ойротлар ўрнатган назоратни кучайтириш сиёсатини олиб борган. Бироқ, Цин империяси Мўғулистонда ўрнашиб олгач, О.х.га қарши кураш бошлаган, жумладан, 1717 ва 1731 й.ларда 2 марта катта қўшин б-н ҳарбий юриш қилган. Аммо, бу юришлар мағлубият б-н тугаган. Ойротлар биринчи марта Олтой томондан, иккинчи марта Тибет томондан айланиб ўтиб, Хитой қўшини авангардини орқа тарафдан узиб қўйиш хийласини ишлатиб, кам куч б-н катта армия устидан ғолиб чиқиб Цин империяси режаларини барбод этган. Цин ҳукумати О.х. б-н сулҳ битими тузишга мажбур бўлган (1741).
18-а. ўрталарида О.х.да ички зиддиятлар кучайган. Ҳокимият талашувчи кучлар ичида Цин ҳукумати ёрдамида мақсадга эришмоқчи бўлган шахслар пайдо бўлган. Амурсана Цин сулоласи учун мақбул шахс деб топилган. Аммо, у Цин сулоласининг О.х.ни бутунлай йўқотишга қаратилган махфий режасидан бехабар бўлган.
1755 й. баҳорда Цин империяси О.х. га қарши 50 минг кишилик қўшин б-н уруш бошлаган. Қўшин авангардига Амурсана бош бўлган. О.х. йўқ қилинган, лекин Амурсанага тахт берилмаган, у махфий кўрсатма б-н Пекинга чақиртирилган. Алданганини билиб қолган Амурсана ўзини хон деб эълон қилиб, Цин салтанатига қарши кураш бошлаган, бироқ мағлубиятга учраб Россия ҳудудига қочиб ўтиб, мусофирлиқда вафот этган. О.х.нинг сўнгги хони Даваци Пекинга олиб кетилиб зиндонга ташланган. Шундай қилиб, О.х. ярим аср давомида Цин империясининг ҳужумига қарши туриб, унинг Туркистонга бостириб келишига йўл қўймаган. О.х. барҳам топгандан кейинги ички ва ташқи вазият Цин империясига Шарқий Туркистрндан нарига ўтишга имкон бермаган. 1758 й. Ёркенд хонлиги ҳам йўқ қилинган. Шундан кейин Ойрот ва Ёркенд хонликлари ҳудудида Цин ҳукумати томонидан ҳарбий-маъмурий тузум ўрнатилган.
Абдулаҳад Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.