Ozarbayjon tili
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 57-b. — ziyouz.com
Ozarbayjon tili - turkiy tillar oilasining öğuz guruhiga mansub til; asosan, Ozarbayjon Respublikasi va Eron Islom Respublikasida, qisman Armaniston, Gruziya, Turkiya, Iroq Respublikalarida tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 14 mln. kişidan ortiq (jumladan, Ozarbayjonda 6 mln.ga yaqin — 1979 y. ma'lumotlari). O. t. 4 lahja guruhiga ega: şarqiy (kuba, boku, şemahi lahjalari va muğan, lankaran şevalari); ğarbiy (kazax, qoraboğ, ganja lahjalari, ayrum şevasi); şim. (nuhin lah-jasi va zakatala-kox şevasi); jan. (na-xiçevan, ördubod, tavriz lahjalari, yerevan şevasi). Lahjalardagi farklar, asosan, fonetika va leksika sohalarida kuzatiladi.
O.t. fonetikasining boşqa turkiy tillarga nisbatan farkli jihatlari: O.t. da 9 unli, 23 undoş tovuş bor; bar-ça örinlarda G fonemasining keng qöllanişi; asli turkiy k/k, undoşlarining jaranglilanişi (qongan) va böğiz tovuşiga aylanişi (qaçon-paçan) söz boşidagi ba'zi ja-rangli undoşlarning jarangsizlanişi (balçiq—şalçig) va b. Morfo-logiyada bir qator affiksal körsatkiçlar özaro farqlansa, sintaksisda boğlovçili qöşma gaplar tizimi ri-vojlangan. Hoz. O.t. leksikasining aso-siy qismini şu tilning öziga mansub va umumturkiy sözlar taşkil etadi; şuningdek, unda arab va fors tillaridan özlaşgan sözlar ham ançagina.
Yozuvi 1929 y.gaça arab grafikasi asosida, 1929—39 y.larda lotin grafikasi asosida, 1939—90 y.larda rus grafikasi asosida bölgan. 1992 y.dan yana lotin grafikasi asosidagi yozuv joriy etilgan. Hoz. adabiy O.t. (Ozarbayjon Respublikasida) 19-a.ning örtalarida boku va şemahi lahjalari asosida şakllana boşlagan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЗАРБАЙЖОН ТИЛИ - туркий тиллар оиласининг ўғуз гуруҳига мансуб тил; асосан, Озарбайжон Республикаси ва Эрон Ислом Республикасида, қисман Арманистон, Грузия, Туркия, Ироқ Республикаларида тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 14 млн. кишидан ортиқ (жумладан, Озарбайжонда 6 млн.га яқин — 1979 й. маълумотлари). О. т. 4 лаҳжа гуруҳига эга: шарқий (куба, боку, шемаҳи лаҳжалари ва муған, ланкаран шевалари); ғарбий (казах, қорабоғ, ганжа лаҳжалари, айрум шеваси); шим. (нуҳин лаҳ-жаси ва закатала-кох шеваси); жан. (на-хичеван, ўрдубод, тавриз лаҳжалари, ереван шеваси). Лаҳжалардаги фарклар, асосан, фонетика ва лексика соҳаларида кузатилади.
О.т. фонетикасининг бошқа туркий тилларга нисбатан фаркли жиҳатлари: О.т. да 9 унли, 23 ундош товуш бор; бар-ча ўринларда G фонемасининг кенг қўлланиши; асли туркий к/к, ундошларининг жаранглиланиши (қонган) ва бўғиз товушига айланиши (қачон-пачан) сўз бошидаги баъзи жа-рангли ундошларнинг жарангсизланиши (балчиқ—шалчиг) ва б. Морфо-логияда бир қатор аффиксал кўрсаткичлар ўзаро фарқланса, синтаксисда боғловчили қўшма гаплар тизими ри-вожланган. Ҳоз. О.т. лексикасининг асо-сий қисмини шу тилнинг ўзига мансуб ва умумтуркий сўзлар ташкил этади; шунингдек, унда араб ва форс тилларидан ўзлашган сўзлар ҳам анчагина.
Ёзуви 1929 й.гача араб графикаси асосида, 1929—39 й.ларда лотин графикаси асосида, 1939—90 й.ларда рус графикаси асосида бўлган. 1992 й.дан яна лотин графикаси асосидаги ёзув жорий этилган. Ҳоз. адабий О.т. (Озарбайжон Республикасида) 19-а.нинг ўрталарида боку ва шемаҳи лаҳжалари асосида шакллана бошлаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.