Özbek lotin alifbosi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6–7-b. — ziyouz.com
Özbek lotin alifbosi ÖZBEK LOTIN ALIFBOSI, özbek lotin yozuvi — lotin grafikasiga asoslangan harftovuş (fonografik) yozuv turi. Özbek xalqi va yozuvi tarixida 2 marta joriy etilgan. Özbek yozuvini arab grafikasidan lotin grafikasiga ötkaziş haqidagi dastlabki qaror 1929 yil 15—23 may kunlari Samarqand şahri (Özbekistonning öşa davrdagi poytaxti)da bölib ötgan respublika adiblari, til-imloçilari va umuman yetakçi ziyolilar iştirokidagi konfereniiyada qabul qilingan va bu qaror 1929 yil 10 avg.da ÖzSSR Xalq maorif komissarligi hay'ati tomonidan tasdiqlangan edi. Ixtiyoriylikdan köra köproq majburiylikka asoslangan bu jarayon Moskvada işlangan reja asosida Moskva vakillari kuzatuvida amalga oşirilgan edi. Samarqand konferensiyasida qabul qilingan «lotinlaştirilgan özbek alifbosi» 33 harf va bir belgi (apostrof)dan iborat bölgan. Konferensiyada singarmonizm özbek adabiy tili uçun xos hodisa deb topilişi va alifboga 9 ta unli uçun alohida harflar kiritilgani, şu asosda işlab çiqilgan imlo qoidalari keyinçalik özini oqlamadi, amalda imloda boşboşdoqlik vujudga keldi, ayni bir söz bir neça xil yoziladigan böldi. Natijada bu masala 1934 yil yanv.da bölib ötgan Til va imlo masalalariga bağişlangan respublika qurultoyida qayta muhokama qilinadi va alifboga tegişli özgarişlar kiritiladi.
Ötgan asrning 30-y.lari 2-yarmidan özbek yozuvini rus grafikasi asosida şakllantiriş işlari boşlanib, bu jarayon 1940 yilda yangi alifbo qabul qilinişi bilan yakunlandi. Şu yildan to Özbekiston mustaqillikka erişgungaça bölgan davrda rus grafikasi asosidagi özbek alifbosining qöllanişi rus tili mavqeining oşib borişi, hatto «ikkinçi ona tili» darajasiga kötarilişiga, özbek tili mavqeining esa pasayişiga, qöllaniş doirasining torayişiga olib keldi.
Özbekiston mustaqillikka erişgandan söng respublikada özbek yozuvini rus grafikasidan yana lotin grafikasi asosidagi yozuvga ötkaziş haqida fikrmulohazalar örtaga taşlanadi. Bu masala bir yil davomida ommaviy axborot vositalarida keng jamoatçilik iştirokida atrofliça muhokama qilinib, 1993 yil 2 sentyabrda Özbekiston Respublikasining «Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy etiş töğrisida»gi qonuni e'lon qilindi. Ayni şu kuni Özbekiston Respublikasi Oliy Kengaşining «Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy etiş töğrisida»gi Özbekiston Respublikasi qonunini amalga kiritiş tartibi haqida»gi qarori ham qabul qilinadi. Özbekiston Respublikasi Oliy Kengaşining 1993 yil 2—3 sentyabrdagi 12-çaqiriq 13-sessiyasida yangi alifbo masalasi muhokama qilinib, lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosiga ötiş töğrisida qaror qabul qilindi. Yangidan qabul qilingan özbek alifbosi 31 harf va bir tutuq belgisi (apostrof)dan iborat deb belgilandi: Aa — rus grafikasidagi «a» tovuşi, Bb — «b», Cc — «s», Dd — «d», Ee — «e», Ff — «f», Gg — «g», Hh — «h», Ii — «i», Jj — «j» (jonli, jöra), Kk — «k», Ll — «l», Mm — «m», Nn — «n», Oo — «o», Pp — «p», Qq — «q», Rr — «r», Cc — «s», Tt — «t», Uu — «u», V —
V «v», Xx — «x», Yy — «y», Zz — «z» Çç — «ç», Ğğ — «ğ», Jj — «j» (ajdod), Ňň — «ng», Ŏŏ — «ö», Şş — «ş», (') tutuq belgisi (apostrof). Uşbu alifboni va şu asosda tayyorlangan «Özbek tilining asosiy imlo qoidalari»ni muhokama qiliş jarayonida bir qator taklif va tavsiyalar qilindi, tanqidiy fikrlar bildirildi. Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi 1995 yil 6 may kuni «Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy etiş töğrisida»gi Oliy Kengaş qaroriga özgartirişlar kiritiş töğrisida qonun qabul qildi. Bu hujjatda yangi özbek alifbosi 26 ta harf, 3 ta harflar birikmasidan iborat ekanligi, s, j harflari mustaqil harfiy belgi sifatida 1993 yil 2 sentyabrda qabul qilingan alifbodan çiqarilganligi, ayrim harflarning şakliga isloh kiritilgani körsatilgan; yangi alifbo asosida işlaş 1996 yildan boşlanişi qayd etilgan. Yangi alifbo asosida işlab çiqilgan «Özbek tilining asosiy imlo qoidalari» Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995 yil 24 avg.dagi 339-sonli qarori bilan tasdiqlangan.
2004—05 yillarda Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va Vazirlar Mahkamasi tomonidan «Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy etiş töğrisida»gi qonunni amalga oşiriş işlarini yanada jadallaştiriş va takomillaştiriş böyiça muhim qarorlar qabul qilindi.
Abduvahob Madvaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЗБЕК ЛОТИН АЛИФБОСИ, ўзбек лотин ёзуви — лотин графикасига асосланган ҳарфтовуш (фонографик) ёзув тури. Ўзбек халқи ва ёзуви тарихида 2 марта жорий этилган. Ўзбек ёзувини араб графикасидан лотин графикасига ўтказиш ҳақидаги дастлабки қарор 1929 йил 15—23 май кунлари Самарқанд шаҳри (Ўзбекистоннинг ўша даврдаги пойтахти)да бўлиб ўтган республика адиблари, тил-имлочилари ва умуман етакчи зиёлилар иштирокидаги конферениияда қабул қилинган ва бу қарор 1929 йил 10 авг.да ЎзССР Халқ маориф комиссарлиги ҳайъати томонидан тасдиқланган эди. Ихтиёрийликдан кўра кўпроқ мажбурийликка асосланган бу жараён Москвада ишланган режа асосида Москва вакиллари кузатувида амалга оширилган эди. Самарқанд конференциясида қабул қилинган «лотинлаштирилган ўзбек алифбоси» 33 ҳарф ва бир белги (апостроф)дан иборат бўлган. Конференцияда сингармонизм ўзбек адабий тили учун хос ҳодиса деб топилиши ва алифбога 9 та унли учун алоҳида ҳарфлар киритилгани, шу асосда ишлаб чиқилган имло қоидалари кейинчалик ўзини оқламади, амалда имлода бошбошдоқлик вужудга келди, айни бир сўз бир неча хил ёзиладиган бўлди. Натижада бу масала 1934 йил янв.да бўлиб ўтган Тил ва имло масалаларига бағишланган республика қурултойида қайта муҳокама қилинади ва алифбога тегишли ўзгаришлар киритилади.
Ўтган асрнинг 30-й.лари 2-ярмидан ўзбек ёзувини рус графикаси асосида шакллантириш ишлари бошланиб, бу жараён 1940 йилда янги алифбо қабул қилиниши билан якунланди. Шу йилдан то Ўзбекистон мустақилликка эришгунгача бўлган даврда рус графикаси асосидаги ўзбек алифбосининг қўлланиши рус тили мавқеининг ошиб бориши, ҳатто «иккинчи она тили» даражасига кўтарилишига, ўзбек тили мавқеининг эса пасайишига, қўлланиш доирасининг торайишига олиб келди.
Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг республикада ўзбек ёзувини рус графикасидан яна лотин графикаси асосидаги ёзувга ўтказиш ҳақида фикрмулоҳазалар ўртага ташланади. Бу масала бир йил давомида оммавий ахборот воситаларида кенг жамоатчилик иштирокида атрофлича муҳокама қилиниб, 1993 йил 2 сентябрда Ўзбекистон Республикасининг «Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий этиш тўғрисида»ги қонуни эълон қилинди. Айни шу куни Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг «Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий этиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси қонунини амалга киритиш тартиби ҳақида»ги қарори ҳам қабул қилинади. Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг 1993 йил 2—3 сентябрдаги 12-чақириқ 13-сессиясида янги алифбо масаласи муҳокама қилиниб, лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосига ўтиш тўғрисида қарор қабул қилинди. Янгидан қабул қилинган ўзбек алифбоси 31 ҳарф ва бир тутуқ белгиси (апостроф)дан иборат деб белгиланди: Aa — рус графикасидаги «а» товуши, Bb — «б», Cc — «ц», Dd — «д», Ee — «э», Ff — «ф», Gg — «г», Hh — «ҳ», Ii — «и», Jj — «ж» (жонли, жўра), Kk — «к», Ll — «л», Mm — «м», Nn — «н», Oo — «о», Pp — «п», Qq — «қ», Rr — «р», Cc — «с», Tt — «т», Uu — «у», V —
V «в», Xx — «х», Yy — «й», Zz — «з» Çç — «ч», Ğğ — «ғ», Jj — «ж» (аждод), Ňň — «нг», Ŏŏ — «ў», Şş — «ш», (‘) тутуқ белгиси (апостроф). Ушбу алифбони ва шу асосда тайёрланган «Ўзбек тилининг асосий имло қоидалари»ни муҳокама қилиш жараёнида бир қатор таклиф ва тавсиялар қилинди, танқидий фикрлар билдирилди. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси 1995 йил 6 май куни «Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий этиш тўғрисида»ги Олий Кенгаш қарорига ўзгартиришлар киритиш тўғрисида қонун қабул қилди. Бу ҳужжатда янги ўзбек алифбоси 26 та ҳарф, 3 та ҳарфлар бирикмасидан иборат эканлиги, с, j ҳарфлари мустақил ҳарфий белги сифатида 1993 йил 2 сентябрда қабул қилинган алифбодан чиқарилганлиги, айрим ҳарфларнинг шаклига ислоҳ киритилгани кўрсатилган; янги алифбо асосида ишлаш 1996 йилдан бошланиши қайд этилган. Янги алифбо асосида ишлаб чиқилган «Ўзбек тилининг асосий имло қоидалари» Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1995 йил 24 авг.даги 339-сонли қарори билан тасдиқланган.
2004—05 йилларда Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ва Вазирлар Маҳкамаси томонидан «Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий этиш тўғрисида»ги қонунни амалга ошириш ишларини янада жадаллаштириш ва такомиллаштириш бўйича муҳим қарорлар қабул қилинди.
Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.