Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Özbekiston davlat san'at muzeyi

    Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 22–23-b. — ziyouz.com

    Özbekiston davlat san'at muzeyi — madaniy-ma'rifiy, ilmiy muassasa; Örta Osiyoda ilk bor taşkil etilgan badiiy muzey. 1918 yilda Toşkent şahrida Xalq un-ti muzeyi sifatida asos solingan; keyinçalik Markaziy badiiy muzey, 1924 yildan Toşkent san'at muzeyi, 1935 yildan hoz. nomda. Muzey Toşkentda yaşagan knyaz N.K.Romanovning şaxsiy töplami (rus va Ğarbiy Yevropa rassomlari yaratgan portret va tarixiy kartinalar, grafika va hay kaltaroşlik asarlari, badiiy mebel, çinni buyumlar va boşqalar) negizida vujudga kelgan. Turkiston ölkaşunoslik muzeyining badiiy bölimidan va boşqalar muzeylarning fondlaridan, şaxsiy töplamlardan san'at asarlari keltirilib boyitilgan (V.L. Borovikovskiy, K. P. Bryullov, V. A. Tropinin, I.M.Nikitin, O.A.Kiprenskiy, I.K.Ayvazovskiy, S.V.Ivanov, I.N. Kramskoy, N.N.Ge, A.K. Savrasov, I. I.Şişkin, V.G. Perov va boşqalar); muzeyda 19-asr rus rassomlarining nodir asarlari töplangan (I.Ye.Repin, V. A. Serov, I.I. Levitan, N.K.Rerix va boşqalar). Muzey fondi 50 mingdan ziyod eksponatga ega (2005), tomoşabinlar soni yiliga 250 mingdan oşadi.

    Muzeyda Özbekiston xalq amaliy san'ati, Özbekiston tasviriy san'ati, rus san'ati, Ğarbiy Yevropa san'ati, Xorijiy Şarq xalklari san'ati bölimlari, xazina, ta'mirlaş ustaxonasi, fotolaboratoriya bor, lektoriy taşkil etilgan. Muzey ilmiy muassasa sifatida Özbekiston tasviriy san'ati böyiça ilmiy tekşiriş işlari olib boradi: san'at asarlari sotib oladi, ularni ilmiy yoritadi, muzey xazinasidagi san'at asarlarini tahlil qiladi, tavsiflaydi, ilmiy asarlar, katalog, albomlar naşr etadi (mas, «Yapon gravyurasi Özbekiston davlat san'at muzeyi töplamida» katalogi; «Davlat san'at muzeyi» albomi, «Toşkentda eng yaxşi» turkum ma'lumot kitobi va boşqalar), xazinasidagi san'at asarlari asosida mavzuli körgazmalar taşkil etadi, çet mamlakatlar (AQŞ, Belgiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya, Şveysariya, Rossiya, Xitoy, Yaponiya va boşqalar) körgazmalarida iştirok etadi (jumladan, «EKSPO—2000» xalqaro körgazmasi, Germaniyada; Xalqaro gilamdözlik körgazmasi hamda «Qadimşunoslik va amaliy san'at», AQŞda va boşqalar). Ayniqsa, mustaqillik yillarida xorijiy mamlakatlar bilan ijodiy aloqalar kengaydi. Muzey Xalqaro muzeylar qömitasi (IKOM) a'zosidir.

    Muzeyga turli davrlarda Ş. Hasanova, S.Abdullayev, D.Röziboyev rahbarlik qilgan; 1997 yildan muzey rahbari Nasiba Ibrohimova.

    Muzey ekspozitsiyasi san'at janri va turlariga ajratilgan holda xronologik tartibda tuzilgan. Har bir zaldagi eksponatlar san'at turlari, maktablari, an'analar va hoz. rivojlaniş markazlariga qarab joylaştirilgan. Ekspozitsiya Özbekistonning qadimiy san'at yodgorliklari — Zarautsoy rasmlari, Xolçayondan topilgan haykallarni, söng Özbekiston xalq amaliy bezak san'atini namoyiş etiş bilan boşlanadi. Örta Osiyoda yaşab ijod etgan rassomlar (I.S.Kazakov, N.N.Karazin, R.K.Zommer va boşqalar)ning 250 ga yaqin san'at asarlari töplangan, şu yerda işlagan rassom P. Benkov, A. Volkov, M.I.Kurzin, Usto Mömin (A. Nikolayev), O. Tatevosyan, V. Ufimsev, N.V.Kaşina, Z.M.Kovalevskaya va boşqalarning asarlariga ekspozitsiyadan alohida örin berilgan.

    Muzey fondining katta qismini Özbekiston tasviriy san'ati asarlari taşkil qiladi: Özbekiston tabiat kuyçisi Ö. Tansiqboyev, A. Abdullayev, Ya.Abdullayev, Ş. Hasanova, Ç.Ahmarov, R. Ahmedov, N.Qöziboyev, S. Abdullayev, R.Çoriyev ijodi, tasviriy san'at taraqqiyotidagi ularning hissasi muzey ekspozitsiyalarida öz aksini topgan. Muzey, şuningdek, boy özbek amaliy san'ati töplamiga ega: ganç, yoğoç va toş öymakorligi namunalari, zargarlik, gilamçilik, kaştadözlik, kulollikka mansub qimmatli buyumlar özbek xalqining qadimiy va boy amaliy bezak san'ati haqida mukammal ma'lumot beradi.

    Muzeyda Ğarb (Italiya, Ispaniya, Germaniya, Niderlandiya, Fransiya, Buyuk Britaniya) va Şarq (Hindiston, Xitoy, Yaponiya, Vyetnam, Myanma) mamlakatlarining tasviriy san'at asarlari va amaliy san'ati namunalariga keng örin a»;l ■ berilgan. Muzey dastlab knyaz N.K.Romanov saroyida, 1935—66 yillar Xalq un-ti binosida joylaşgan, 1974 yildan (1966 yil Toşkent zilzilasida vayron bölgan Xalq un-ti binosi örnida) muzey uçun maxsus qurilgan binoda (me'morlari I.Abdulov, A.K.Nikiforov, S.A.Rozemblyum). Bino tarhi sodda kub şaklida, tarzlari metall sinç (karkas) li konstruksiyalar bilan törtburçak şaklli qismlarga bölingan, poydevor va peştoği kulrang marmar bilan qoplangan. Muzey binosida 1997 yildan qayta quriş va ta'mirlaş işlari olib borildi; binoning 4 tomoniga Özbekistonda işlab çiqarilgan zamonaviy oynalar örnatildi, ular zallarni bir xilda mayin yoritib turişi san'at asarlarini tabiiy yoruğlikda köriş imkonini beradi. Muzey zamonaviy qöriqlaş va yonğinga qarşi asbobuskunalar, kompyuterlar bilan jihozlandi.

    Nasiba Ibrohimova.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЎЗБЕКИСТОН ДАВЛАТ САНЪАТ МУЗЕЙИ — маданий-маърифий, илмий муассаса; Ўрта Осиёда илк бор ташкил этилган бадиий музей. 1918 йилда Тошкент шаҳрида Халқ ун-ти музейи сифатида асос солинган; кейинчалик Марказий бадиий музей, 1924 йилдан Тошкент санъат музейи, 1935 йилдан ҳоз. номда. Музей Тошкентда яшаган князь Н.К.Романовнинг шахсий тўплами (рус ва Ғарбий Европа рассомлари яратган портрет ва тарихий картиналар, графика ва ҳай калтарошлик асарлари, бадиий мебель, чинни буюмлар ва бошқалар) негизида вужудга келган. Туркистон ўлкашунослик музейининг бадиий бўлимидан ва бошқалар музейларнинг фондларидан, шахсий тўпламлардан санъат асарлари келтирилиб бойитилган (В.Л. Боровиковский, К. П. Брюллов, В. А. Тропинин, И.М.Никитин, О.А.Кипренский, И.К.Айвазовский, С.В.Иванов, И.Н. Крамской, Н.Н.Ге, А.К. Саврасов, И. И.Шишкин, В.Г. Перов ва бошқалар); музейда 19-аср рус рассомларининг нодир асарлари тўпланган (И.Е.Репин, В. А. Серов, И.И. Левитан, Н.К.Рерих ва бошқалар). Музей фонди 50 мингдан зиёд экспонатга эга (2005), томошабинлар сони йилига 250 мингдан ошади.

    Музейда Ўзбекистон халқ амалий санъати, Ўзбекистон тасвирий санъати, рус санъати, Ғарбий Европа санъати, Хорижий Шарқ халклари санъати бўлимлари, хазина, таъмирлаш устахонаси, фотолаборатория бор, лекторий ташкил этилган. Музей илмий муассаса сифатида Ўзбекистон тасвирий санъати бўйича илмий текшириш ишлари олиб боради: санъат асарлари сотиб олади, уларни илмий ёритади, музей хазинасидаги санъат асарларини таҳлил қилади, тавсифлайди, илмий асарлар, каталог, альбомлар нашр этади (мас, «Япон гравюраси Ўзбекистон давлат санъат музейи тўпламида» каталоги; «Давлат санъат музейи» альбоми, «Тошкентда энг яхши» туркум маълумот китоби ва бошқалар), хазинасидаги санъат асарлари асосида мавзули кўргазмалар ташкил этади, чет мамлакатлар (АҚШ, Бельгия, Буюк Британия, Германия, Франция, Швейцария, Россия, Хитой, Япония ва бошқалар) кўргазмаларида иштирок этади (жумладан, «ЭКСПО—2000» халқаро кўргазмаси, Германияда; Халқаро гиламдўзлик кўргазмаси ҳамда «Қадимшунослик ва амалий санъат», АҚШда ва бошқалар). Айниқса, мустақиллик йилларида хорижий мамлакатлар билан ижодий алоқалар кенгайди. Музей Халқаро музейлар қўмитаси (ИКОМ) аъзосидир.

    Музейга турли даврларда Ш. Ҳасанова, С.Абдуллаев, Д.Рўзибоев раҳбарлик қилган; 1997 йилдан музей раҳбари Насиба Иброҳимова.

    Музей экспозицияси санъат жанри ва турларига ажратилган ҳолда хронологик тартибда тузилган. Ҳар бир залдаги экспонатлар санъат турлари, мактаблари, анъаналар ва ҳоз. ривожланиш марказларига қараб жойлаштирилган. Экспозиция Ўзбекистоннинг қадимий санъат ёдгорликлари — Зараутсой расмлари, Холчаёндан топилган ҳайкалларни, сўнг Ўзбекистон халқ амалий безак санъатини намойиш этиш билан бошланади. Ўрта Осиёда яшаб ижод этган рассомлар (И.С.Казаков, Н.Н.Каразин, Р.К.Зоммер ва бошқалар)нинг 250 га яқин санъат асарлари тўпланган, шу ерда ишлаган рассом П. Беньков, А. Волков, М.И.Курзин, Усто Мўмин (А. Николаев), О. Татевосян, В. Уфимцев, Н.В.Кашина, З.М.Ковалевская ва бошқаларнинг асарларига экспозициядан алоҳида ўрин берилган.

    Музей фондининг катта қисмини Ўзбекистон тасвирий санъати асарлари ташкил қилади: Ўзбекистон табиат куйчиси Ў. Тансиқбоев, А. Абдуллаев, Я.Абдуллаев, Ш. Ҳасанова, Ч.Аҳмаров, Р. Аҳмедов, Н.Қўзибоев, С. Абдуллаев, Р.Чориев ижоди, тасвирий санъат тараққиётидаги уларнинг ҳиссаси музей экспозицияларида ўз аксини топган. Музей, шунингдек, бой ўзбек амалий санъати тўпламига эга: ганч, ёғоч ва тош ўймакорлиги намуналари, заргарлик, гиламчилик, каштадўзлик, кулолликка мансуб қимматли буюмлар ўзбек халқининг қадимий ва бой амалий безак санъати ҳақида мукаммал маълумот беради.

    Музейда Ғарб (Италия, Испания, Германия, Нидерландия, Франция, Буюк Британия) ва Шарқ (Ҳиндистон, Хитой, Япония, Вьетнам, Мьянма) мамлакатларининг тасвирий санъат асарлари ва амалий санъати намуналарига кенг ўрин а»;л ■ берилган. Музей дастлаб князь Н.К.Романов саройида, 1935—66 йиллар Халқ ун-ти биносида жойлашган, 1974 йилдан (1966 йил Тошкент зилзиласида вайрон бўлган Халқ ун-ти биноси ўрнида) музей учун махсус қурилган бинода (меъморлари И.Абдулов, А.К.Никифоров, С.А.Роземблюм). Бино тарҳи содда куб шаклида, тарзлари металл синч (каркас) ли конструкциялар билан тўртбурчак шаклли қисмларга бўлинган, пойдевор ва пештоғи кулранг мармар билан қопланган. Музей биносида 1997 йилдан қайта қуриш ва таъмирлаш ишлари олиб борилди; бинонинг 4 томонига Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган замонавий ойналар ўрнатилди, улар залларни бир хилда майин ёритиб туриши санъат асарларини табиий ёруғликда кўриш имконини беради. Музей замонавий қўриқлаш ва ёнғинга қарши асбобускуналар, компьютерлар билан жиҳозланди.

    Насиба Иброҳимова.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.