Özbekiston kasaba uyuşmalari federatsiyasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 27–29-b. — ziyouz.com
Özbekiston kasaba uyuşmalari federatsiyasi — işlab çiqariş va noişlab çiqariş sohasidagi faoliyat turi böyiça umumiy manfaatlar bilan birlaşgan xodimlar, qisman iş bilan band bölganlar yoki vaqtinça işsizlar, talabalar va öquvçi yoşlar, pensionerlar, aholi boşqa qatlamlarini birlaştirgan kasaba uyuşmalarini öz içiga oladi va özini özi boşqaradigan köngilli nodavlat, notijorat jamoat taşkiloti hisoblanadi. 1990 yil 12 sentyabrda taşkil topgan. Kasaba uyuşmalarining boş vazifasi kasaba uyuşmalari a'zolarining mehnat, ijtimoiy, iqtisodiy, ma'naviy, intellektual huquq va manfaatlarini muhofaza qilişda harakat birligini amalga oşirişdan iborat. Özbekiston kasaba uyuşmalari kengaşi (Uzsovprof) 1925 yildan faoliyat körsata boşlagan. Sobiq ittifoq davrida uning tasarrufida tarmoq respublika qömitalari mavjud edi. Lekin ularning birontasi öz ustaviga ega emasdi. Faqat SSSR kasaba uyuşmalari (VSSPS) ustaviga binoan faoliyat körsatardi. Özbekiston Respublikasi mustaqillikka erişgandan söng respublikada tarmoq kasaba uyuşmalari tuzilib, ular öz ustavlarini qabul qildi va Adliya vazirligida röyxatdan ötkazdi hamda Ö.k.u.f.ga uyuşdi. Bular quyidagilardan iborat:
Aviatsiya xodimlari kasaba uyuşmasi;
Avtomobil, daryo, elektr transporti va yöl xöjaligi xodimlari kasaba uyuşmasi;
Agrosanoat majmui xodimlari kasaba uyuşmasi;
Aloqa xodimlari kasaba uyuşmasi;
Davlat muassasalari va jamoat xizmati xodimlari kasaba uyuşmasi;
Yengil, mebel sanoati va kommunalmaişiy xizmat xodimlari kasaba uyuşmasi;
Yoqilğienergetika kompleksi, kimyo sanoati va geologiya xodimlari kasaba uyuşmasi;
Madaniyat xodimlari kasaba uyuşmasi;
Metallurgiya va maşinasozlik sanoati xodimlari kasaba uyuşmasi;
Matlubot kooperatsiyasi, savdo xodimlari va tadbirkorlar kasaba uyuşmasi;
Soğliqni saqlaş xodimlari kasaba uyuşmasi;
Ta'lim va fan xodimlari kasaba uyuşmasi;
Quriliş va quriliş aşyolari sanoati xodimlari kasaba uyuşmasi;
Temiryölçilar va transport quruvçilari kasaba uyuşmasi.
Özbekiston kasaba uyuşmalari tizimini boşlanğiç kasaba uyuşma taşkilotlari, kasaba uyuşmalarining tuman, şahar, viloyat, Qoraqalpoğiston Respublikasi, Toşkent şahri kengaşlari va boşqalar taşkil etadi. Federatsiya kengaşi Özbekiston kasaba uyuşmalari federatsiyasining qurultoylar oraliğidagi rahbar organidir. U 5 yil muddatga saylanadi va har bir a'zo taşkilotdan töğridan töğri mikdorda (2 tadan) vakil yuboriş yöli bilan şakllantiriladi. Federatsiya kengaşiga vakillar federatsiya a'zolari bölgan taşkilotlarning qurultoylari, konferensiyalari va majlislarida saylanadi. Federatsiya kengaşi tarkibiga qurultoyda saylangan a'zolar, federatsiya raisi, uning kengaş böyiça örinbosarlari, federatsiya faoliyatining asosiy yönalişlari böyiça doimiy faoliyat körsatuvçi komissiyalar raislari ki]eadi. Federatsiya raisi ayni vaqtda Özbekiston kasaba uyuşmalari federatsiyasi kengaşi, Rayosat va Ijroiya qömita raisi ham hisoblanadi. Federatsiya kengaşining majlisi zaruratga qarab, lekin har yili kamida 1 marta çaqiriladi.
Federatsiya kengaşi uyuşmalararo va mintaqalararo vazifalarni hal etişda a'zo taşkilotlarning faoliyatini muvofiqlaştiradi; kasaba uyuşmalariga qonunçilikda berib qöyilgan huquqlarni röyobga çiqaradi, barça darajadagi kasaba uyuşmalari taşkilotlarida yagona moliyaviy faoliyatni va intizomni belgilaydi hamda örnatadi, federatsiyaning xalqaro faoliyatini olib boradi va h.k. Federatsiya kengaşi devonida mehnatkaşlarning ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarini himoya qiliş, madaniy-ma'rifiy va sport işlari, yuridik, xalqaro işlar, taşkiliy işlar, ijtimoiy suğurta, moliya bölimlari, kotibiyat hamda işlar boşqarmasi bor.
Kasaba uyuşmalari tizimida 28355 ta boşlanğiç taşkilot bölib, ular 6336611 nafar kasaba uyuşma a'zosini birlaştiradi (2005 yil mart). Boşlanğiç kasaba uyuşma taşkilotlarida umumiy yiğiliş (konferensiya), tarmoq kasaba uyuşmalarining tuman, şahar, viloyat taşkilotlari va Qoraqalpoğiston Respublikasi, Toşkent şahri hamda viloyatlar uyuşmalararo birlaşmalarida konferensiya, tarmoq kasaba uyuşmalari va Özbekiston kasaba uyuşmalari federatsiyasida qurultoy oliy organ hisoblanadi. Umumiy yiğiliş, konferensiya va qurultoy 5 yilda kamida 1 marta çaqiriladi.
Özbekiston kasaba uyuşmalarining asosiy e'tibori mehnatkaşlar ongida demokratik qadriyatlarni mustahkamlaş, ularning faolligini oşiriş, kasaba uyuşmalari harakatida demokratik özgarişlarni çuqurlaştirişga qaratilgan. Jamoaşartnomaviy munosabatlarni rivojlantiriş borasidagi faoliyat natijasida jamoa şartnomalari tuzilgan yuridik şaxslar soni köpaydi. Jamoa şartnomalarining ijtimoiy funksiyasi kuçaydi, ularning iş haqi va xodimlarning daromadiga ta'siri oşdi. Samarali bandlik, mehnatga haq tölaşning ijtimoiy adolatli tizimini joriy etiş, mehnatni meyorlaş masalalariga alohida e'tibor qaratildi. Iş joylarida soğlom va bexatar mehnat şaroitlari yaratilişi borasida taşkiliy işlar amalga oşirildi, köp hollarda xodimlarning buzilgan huquqlarini tiklaşga erişildi. Kasaba uyuşmalarining ayollar va yoşlarni, şuningdek, ijtimoiy himoyaga muhtoj nogironlar, pensionerlar, baynalmilalçi jangçilarning huquq hamda manfaatlarini himoya qilişga e'tibor kuçaydi. Qonun yaratuvçilik sohasida Oliy Majlis qömitalari va komissiyalari bilan hamkorlikda kasaba uyuşmalarining faol iştiroki ta'minlandi. Ijtimoiy suğurta mablağlarini boşqariş mexanizmi takomillaştirilişi, yangi soğlomlaştiriş muassasalari qurilişi va mavjudlarini rekonstruksiya qiliş natijasida xodimlar va ular oila a'zolarini soğlomlaştirişda ijobiy özgarişlarga erişildi.
Uzbekiston kasaba uyuşmalari çet el milliy kasaba uyuşmalari markazlari, jahon işçilar harakatining yetakçisi Xalqaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi hamkorligida Fransiya Mehnat demokratik federatsiyasi, Amerika Mehnat federatsiyasi, Belgiya erkin kasaba uyuşmalari umumiy birlaşmasi, Avstriya kasaba uyuşmalari federatsiyasi bilan hamkorlik aloqalari örnatgan. Şuningdek, Xitoy, Yaponiya, Hindiston mamlakatlari kasaba uyuşmalari bilan aloqalar mustahkamlanib bormoqda. Kasaba uyuşmalarining harakat dasturida Xalqaro mehnat taşkiloti bilan xalqaro hamkorlik muhim örin tutadi. Özbekiston Respublikasi tomonidan bu taşkilotning 11 ta konvensiyasi ratifikatsiya qilingan.
U.k.u.f. «Işonç» (özbek tilida haftasiga 4 marta çiqadi) va «Işonç-Doveriye» (rus tilida, haftasiga 1 marta çiqadi) gaz.lari naşr etadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЗБЕКИСТОН КАСАБА УЮШМАЛАРИ ФЕДЕРАЦИЯСИ — ишлаб чиқариш ва ноишлаб чиқариш соҳасидаги фаолият тури бўйича умумий манфаатлар билан бирлашган ходимлар, қисман иш билан банд бўлганлар ёки вақтинча ишсизлар, талабалар ва ўқувчи ёшлар, пенсионерлар, аҳоли бошқа қатламларини бирлаштирган касаба уюшмаларини ўз ичига олади ва ўзини ўзи бошқарадиган кўнгилли нодавлат, нотижорат жамоат ташкилоти ҳисобланади. 1990 йил 12 сентябрда ташкил топган. Касаба уюшмаларининг бош вазифаси касаба уюшмалари аъзоларининг меҳнат, ижтимоий, иқтисодий, маънавий, интеллектуал ҳуқуқ ва манфаатларини муҳофаза қилишда ҳаракат бирлигини амалга оширишдан иборат. Ўзбекистон касаба уюшмалари кенгаши (Узсовпроф) 1925 йилдан фаолият кўрсата бошлаган. Собиқ иттифоқ даврида унинг тасарруфида тармоқ республика қўмиталари мавжуд эди. Лекин уларнинг биронтаси ўз уставига эга эмасди. Фақат СССР касаба уюшмалари (ВЦСПС) уставига биноан фаолият кўрсатарди. Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгандан сўнг республикада тармоқ касаба уюшмалари тузилиб, улар ўз уставларини қабул қилди ва Адлия вазирлигида рўйхатдан ўтказди ҳамда Ў.к.у.ф.га уюшди. Булар қуйидагилардан иборат:
Авиация ходимлари касаба уюшмаси;
Автомобиль, дарё, электр транспорти ва йўл хўжалиги ходимлари касаба уюшмаси;
Агросаноат мажмуи ходимлари касаба уюшмаси;
Алоқа ходимлари касаба уюшмаси;
Давлат муассасалари ва жамоат хизмати ходимлари касаба уюшмаси;
Енгил, мебель саноати ва коммуналмаиший хизмат ходимлари касаба уюшмаси;
Ёқилғиэнергетика комплекси, кимё саноати ва геология ходимлари касаба уюшмаси;
Маданият ходимлари касаба уюшмаси;
Металлургия ва машинасозлик саноати ходимлари касаба уюшмаси;
Матлубот кооперацияси, савдо ходимлари ва тадбиркорлар касаба уюшмаси;
Соғлиқни сақлаш ходимлари касаба уюшмаси;
Таълим ва фан ходимлари касаба уюшмаси;
Қурилиш ва қурилиш ашёлари саноати ходимлари касаба уюшмаси;
Темирйўлчилар ва транспорт қурувчилари касаба уюшмаси.
Ўзбекистон касаба уюшмалари тизимини бошланғич касаба уюшма ташкилотлари, касаба уюшмаларининг туман, шаҳар, вилоят, Қорақалпоғистон Республикаси, Тошкент шаҳри кенгашлари ва бошқалар ташкил этади. Федерация кенгаши Ўзбекистон касаба уюшмалари федерациясининг қурултойлар оралиғидаги раҳбар органидир. У 5 йил муддатга сайланади ва ҳар бир аъзо ташкилотдан тўғридан тўғри микдорда (2 тадан) вакил юбориш йўли билан шакллантирилади. Федерация кенгашига вакиллар федерация аъзолари бўлган ташкилотларнинг қурултойлари, конференциялари ва мажлисларида сайланади. Федерация кенгаши таркибига қурултойда сайланган аъзолар, федерация раиси, унинг кенгаш бўйича ўринбосарлари, федерация фаолиятининг асосий йўналишлари бўйича доимий фаолият кўрсатувчи комиссиялар раислари ки]эади. Федерация раиси айни вақтда Ўзбекистон касаба уюшмалари федерацияси кенгаши, Раёсат ва Ижроия қўмита раиси ҳам ҳисобланади. Федерация кенгашининг мажлиси заруратга қараб, лекин ҳар йили камида 1 марта чақирилади.
Федерация кенгаши уюшмалараро ва минтақалараро вазифаларни ҳал этишда аъзо ташкилотларнинг фаолиятини мувофиқлаштиради; касаба уюшмаларига қонунчиликда бериб қўйилган ҳуқуқларни рўёбга чиқаради, барча даражадаги касаба уюшмалари ташкилотларида ягона молиявий фаолиятни ва интизомни белгилайди ҳамда ўрнатади, федерациянинг халқаро фаолиятини олиб боради ва ҳ.к. Федерация кенгаши девонида меҳнаткашларнинг ижтимоий-иқтисодий манфаатларини ҳимоя қилиш, маданий-маърифий ва спорт ишлари, юридик, халқаро ишлар, ташкилий ишлар, ижтимоий суғурта, молия бўлимлари, котибият ҳамда ишлар бошқармаси бор.
Касаба уюшмалари тизимида 28355 та бошланғич ташкилот бўлиб, улар 6336611 нафар касаба уюшма аъзосини бирлаштиради (2005 йил март). Бошланғич касаба уюшма ташкилотларида умумий йиғилиш (конференция), тармоқ касаба уюшмаларининг туман, шаҳар, вилоят ташкилотлари ва Қорақалпоғистон Республикаси, Тошкент шаҳри ҳамда вилоятлар уюшмалараро бирлашмаларида конференция, тармоқ касаба уюшмалари ва Ўзбекистон касаба уюшмалари федерациясида қурултой олий орган ҳисобланади. Умумий йиғилиш, конференция ва қурултой 5 йилда камида 1 марта чақирилади.
Ўзбекистон касаба уюшмаларининг асосий эътибори меҳнаткашлар онгида демократик қадриятларни мустаҳкамлаш, уларнинг фаоллигини ошириш, касаба уюшмалари ҳаракатида демократик ўзгаришларни чуқурлаштиришга қаратилган. Жамоашартномавий муносабатларни ривожлантириш борасидаги фаолият натижасида жамоа шартномалари тузилган юридик шахслар сони кўпайди. Жамоа шартномаларининг ижтимоий функцияси кучайди, уларнинг иш ҳақи ва ходимларнинг даромадига таъсири ошди. Самарали бандлик, меҳнатга ҳақ тўлашнинг ижтимоий адолатли тизимини жорий этиш, меҳнатни меъёрлаш масалаларига алоҳида эътибор қаратилди. Иш жойларида соғлом ва бехатар меҳнат шароитлари яратилиши борасида ташкилий ишлар амалга оширилди, кўп ҳолларда ходимларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклашга эришилди. Касаба уюшмаларининг аёллар ва ёшларни, шунингдек, ижтимоий ҳимояга муҳтож ногиронлар, пенсионерлар, байналмилалчи жангчиларнинг ҳуқуқ ҳамда манфаатларини ҳимоя қилишга эътибор кучайди. Қонун яратувчилик соҳасида Олий Мажлис қўмиталари ва комиссиялари билан ҳамкорликда касаба уюшмаларининг фаол иштироки таъминланди. Ижтимоий суғурта маблағларини бошқариш механизми такомиллаштирилиши, янги соғломлаштириш муассасалари қурилиши ва мавжудларини реконструкция қилиш натижасида ходимлар ва улар оила аъзоларини соғломлаштиришда ижобий ўзгаришларга эришилди.
Узбекистон касаба уюшмалари чет эл миллий касаба уюшмалари марказлари, жаҳон ишчилар ҳаракатининг етакчиси Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерацияси ҳамкорлигида Франция Меҳнат демократик федерацияси, Америка Меҳнат федерацияси, Бельгия эркин касаба уюшмалари умумий бирлашмаси, Австрия касаба уюшмалари федерацияси билан ҳамкорлик алоқалари ўрнатган. Шунингдек, Хитой, Япония, Ҳиндистон мамлакатлари касаба уюшмалари билан алоқалар мустаҳкамланиб бормоқда. Касаба уюшмаларининг ҳаракат дастурида Халқаро меҳнат ташкилоти билан халқаро ҳамкорлик муҳим ўрин тутади. Ўзбекистон Республикаси томонидан бу ташкилотнинг 11 та конвенцияси ратификация қилинган.
У.к.у.ф. «Ишонч» (ўзбек тилида ҳафтасига 4 марта чиқади) ва «Ишонч-Доверие» (рус тилида, ҳафтасига 1 марта чиқади) газ.лари нашр этади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.