Özbekiston milliy kutubxonasi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 35–37-b. — ziyouz.com

Özbekiston milliy kutubxonasi ÖZBEKISTON MILLIY KUTUBXONASI, Alişer Navoiy nomidagi Özbekiston Respublikasi davlat milliy kutubxonasi — Özbekistondagi eng yirik kutubxona; kutubxonaşunoslik va bibliografiya böyiça ÖzRning ilmiyuslubiy markazi. Respublikaning ma'naviy-madaniy markazi sifatida jamiyatning ma'naviy va axborot ehtiyojlarini qondiriş, fan, maorif, milliy madaniyatni boyitişga xizmat qiladi, mamlakatdagi barça kutubxonalar uçun kutubxonaçilik, bibliografiya, ilmiy tekşiriş metodika va axborot işlarini amalga oşiradi. Ö.m.k. Xalqaro qutubxonalar assotsiatsiyasiga a'zo.

Toşkent şahrida 1870 yilda Toşkent ommaviy kutubxonasi nomi bilan asos solingan. 1886 yildan Turkiston ommaviy kutubxonasi, 1919 yildan Turkiston xalq qutubxonasi deb atalgan. 1925 yildan Özbekiston davlat kutubxonasi, 1929 yildan Örta Osiyo davlat ommaviy kutubxonasi, 1934 yildan Özbek davlat ommaviy kutubxonasi. 2002 yildan hoz. nomda. Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tasarrufida. 1948 yilda Alişer Navoiy tavalludining 500 yilligi munosabati bilan kutubxonaga şoir nomi berilgan. Ö.m.k. Respublika ilmiy texnika kutubxonasi va Özbekiston milliy kitob palatasini özida birlaştirgan yirik bilim maskanidir. Fondida 6,5 mln.ga yaqin kitob bor (2005); şundan 5,2 mln. kitob va davriy naşrlar, 541,7 ming mikrofilmlar, 2,073 mln. Ilmiy-texnika adabiyoti, 364,8 ming çet tillardagi adabiyot, 33,9 ming texnik normativ hujjatlar taşkil qiladi. Ular orasida özbek va Şarq mumtoz adabiyoti namunalari (töplami), jahonning 75 dan ortiq tillaridagi kitoblar mavjud. 300 örinli 9 ta qiroatxona, 20 örinli internet markaz, media markaz, 10 örinli internetga ulangan öquv kompyuter markazi bor. Kitobxonlarning örtaça qatnovi yiliga 500 mingni, kitob berilişi 1,7 mln. naşrni taşkil etadi; 13 mingdan ziyod turli xususiyatga ega bölgan ma'lumotlar beriş amalga oşiriladi.

Ö.m.k.da quyidagi bölimlar mavjud: kitobxonlarga xizmat körsatiş; fondni butlaş; adabiyotlarga işlov beriş va kataloglar bölimi, kitob saqlaş; ilmiyuslubiy; milliy bibliografiya; axborot; ösmirlar bölimi; madaniyat va san'at böyiça ilmiy axborot; çet el adabiyotlari; qutubxonalararo abonement (KAA); avtomatlaştiriş va axborot texnologiyasi; ilmiy tadqiqot markazi; naşriyottahririyat; nodir va qadimiy naşrlar; depozitar saqlaş fondi; nazoratdispetçer, ma'muriy xöjalik bölimi.

Ö.m.k.ning asosiy vazifasi kitobxonlarga tezkor va sifatli xizmat körsatiş, yiğilgan axborotni kitobxonga yetkaziş, ötmişning boy tarixiy madaniy merosini, axloqiy ğoyalarga töla asarlarni töla örganişga yordam berişdir. Uning öta qimmatbaho va nodir naşrlar fondi kutubxona kitoblar töplamining faxri bölib, unda 15 mingdan ortiq nodir kitoblar va qölyozmalari bölgan 250 mingdan ortiq naşrdan iborat materiallar saqlanadi. Ular orasida Örta Osiyoning 20-asr boşigaça bölgan tarixi, etnografiyasi, geografiyasi va madaniyatiga oid 594 jilddan iborat noyob ensiklopediya — «Turkiston töplami», A.L.Kun tomonidan tuzilgan 1200 dan ortiq noyob fotosuratlarni öz içiga olgan 4 qismli «Turkiston albomi», Ş. Ibrohimov tuzgan «Taqvim» (1871), davriy naşrlar, «Ostrog injili» (1581), «Arifmetika» (1703), «9nemis injili» (1489), «Şarq qutubxonasi» (1697) va boşqalar mavjud. Özbek adabiyotining yirik vakillari Çölpon, Fitrat, Abdulla Qodiriy, Usmon Nosir, Ğafur Ğulom, Abdulla Qahhor va boşqalarning hayotligida ilk bor naşr etilgan asarlari katta ahamiyatga ega. Kutubxona har yili fondini butlaşning turli manbalaridan örtaça 15—20 ming nusxa naşrlar oladi.

Kutubxona respublikada naşr etiladigan asarlarning 2 nazorat nusxasini oladi. 2003 yildan xorijiy davriy naşrlar obunasi uçun (u xoh qoğozda, xoh elektron körinişida bölsin) valyuta mablaği bilan ta'minlangan. 1956 yildan Xalqaro kitob ayirboşlaş işlari, 30 mamlakat va 150 dan ortiq taşkilotlar bilan keng aloqalar yölga qöyilgan. Jumladan, Germaniya (jahonning 125 nomdagi ilmiy jurnallariga obuna), AQŞ (dissertatsiya avtoreferatlari va boşqalarning elektron bazasidan foydalaniş) kompaniyalari bilan aloqalar örnatilgan. Kutubxona mutaxassislari Xalqaro konferensiya, seminarlarda iştirok etadi, xorijda malaka oşiradi. Şuningdek, kutubxona muntazam uyuştiriladigan Özbekistondagi Germaniya, AQŞ, Şveysariya, Rossiya, Ukraina, Xitoy, Yaponiya, Eron, Malayziya elçixonalari, xalqaro jamğarma va taşkilotlar (AQŞ elçixonasi Axborot markazi, Jahon va Osiyo taraqqiyot banki vakolatxonalari va boşqalar) bilan faol hamkorlik qiladi. Bu aloqalar kutubxona fondini töldiriş, turli anjumanlar ötkaziş, kitob körgazmalari, çet tillarni örganiş, malaka almaşiş, ma'rifiy işlarda iştirok etişda hamda kutubxonani texnika bilan jihozlaş, nodir naşrlar va töplamlarni saklaşda öz samaralarini bermoqda.

1998 yildan kutubxonaçilik jarayonlarini avtomatlaştiriş, 1999 yildan vatan va çet el naşrlariga yangi elektron katalog tuzişga kirişilgan. 2000 yilda Ö.m.k.ning 130 yilligi keng nişonlandi. Kutubxona adabiyotlar tarğibotining turli an'anaviy va noan'anaviy şakl va usullaridan unumli foydalanadi: kitobrasmli körgazmalar, adabiy-badiiy kompozitsiyalar, tasviriy san'at asarlari körgazmalari va boşqalar taşkil qiladi. Yiliga 30 nomda metodik bibliografiya qöllanmalari, körsatkiçlar, yangi adabiyotlar katalogi, yöriqnoma qöllanmalari («Mustaqil Özbekistonning muhim va unutilmas sanalari taqvimi», «Özbekiston Respublikasi madaniy hayoti körinişi», «Kutubxonaçilik dunyosi», «Özbekiston madaniyati va san'ati»ga oid yangi adabiyotlar va boşqalar) va boşqalar naşr etadi.

Ad.: Gosudarstvennaya biblioteka Uzbekistana imeni Alişera Navoi (1870—1970), T., 1977; Korniliysin A.I., Sudbm knig. T., 1994; Alişer Navoiy nomidagi Özbekiston milliy kutubxonasi (eslatma), T., 2003.

Abdusalom Umarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎЗБЕКИСТОН МИЛЛИЙ КУТУБХОНАСИ, Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Республикаси давлат миллий кутубхонаси — Ўзбекистондаги энг йирик кутубхона; кутубхонашунослик ва библиография бўйича ЎзРнинг илмийуслубий маркази. Республиканинг маънавий-маданий маркази сифатида жамиятнинг маънавий ва ахборот эҳтиёжларини қондириш, фан, маориф, миллий маданиятни бойитишга хизмат қилади, мамлакатдаги барча кутубхоналар учун кутубхоначилик, библиография, илмий текшириш методика ва ахборот ишларини амалга оширади. Ў.м.к. Халқаро қутубхоналар ассоциациясига аъзо.

Тошкент шаҳрида 1870 йилда Тошкент оммавий кутубхонаси номи билан асос солинган. 1886 йилдан Туркистон оммавий кутубхонаси, 1919 йилдан Туркистон халқ қутубхонаси деб аталган. 1925 йилдан Ўзбекистон давлат кутубхонаси, 1929 йилдан Ўрта Осиё давлат оммавий кутубхонаси, 1934 йилдан Ўзбек давлат оммавий кутубхонаси. 2002 йилдан ҳоз. номда. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси тасарруфида. 1948 йилда Алишер Навоий таваллудининг 500 йиллиги муносабати билан кутубхонага шоир номи берилган. Ў.м.к. Республика илмий техника кутубхонаси ва Ўзбекистон миллий китоб палатасини ўзида бирлаштирган йирик билим масканидир. Фондида 6,5 млн.га яқин китоб бор (2005); шундан 5,2 млн. китоб ва даврий нашрлар, 541,7 минг микрофильмлар, 2,073 млн. Илмий-техника адабиёти, 364,8 минг чет тиллардаги адабиёт, 33,9 минг техник норматив ҳужжатлар ташкил қилади. Улар орасида ўзбек ва Шарқ мумтоз адабиёти намуналари (тўплами), жаҳоннинг 75 дан ортиқ тилларидаги китоблар мавжуд. 300 ўринли 9 та қироатхона, 20 ўринли интернет марказ, медиа марказ, 10 ўринли интернетга уланган ўқув компьютер маркази бор. Китобхонларнинг ўртача қатнови йилига 500 мингни, китоб берилиши 1,7 млн. нашрни ташкил этади; 13 мингдан зиёд турли хусусиятга эга бўлган маълумотлар бериш амалга оширилади.

Ў.м.к.да қуйидаги бўлимлар мавжуд: китобхонларга хизмат кўрсатиш; фондни бутлаш; адабиётларга ишлов бериш ва каталоглар бўлими, китоб сақлаш; илмийуслубий; миллий библиография; ахборот; ўсмирлар бўлими; маданият ва санъат бўйича илмий ахборот; чет эл адабиётлари; қутубхоналараро абонемент (КАА); автоматлаштириш ва ахборот технологияси; илмий тадқиқот маркази; нашриёттаҳририят; нодир ва қадимий нашрлар; депозитар сақлаш фонди; назоратдиспетчер, маъмурий хўжалик бўлими.

Ў.м.к.нинг асосий вазифаси китобхонларга тезкор ва сифатли хизмат кўрсатиш, йиғилган ахборотни китобхонга етказиш, ўтмишнинг бой тарихий маданий меросини, ахлоқий ғояларга тўла асарларни тўла ўрганишга ёрдам беришдир. Унинг ўта қимматбаҳо ва нодир нашрлар фонди кутубхона китоблар тўпламининг фахри бўлиб, унда 15 мингдан ортиқ нодир китоблар ва қўлёзмалари бўлган 250 мингдан ортиқ нашрдан иборат материаллар сақланади. Улар орасида Ўрта Осиёнинг 20-аср бошигача бўлган тарихи, этнографияси, географияси ва маданиятига оид 594 жилддан иборат ноёб энциклопедия — «Туркистон тўплами», А.Л.Кун томонидан тузилган 1200 дан ортиқ ноёб фотосуратларни ўз ичига олган 4 қисмли «Туркистон альбоми», Ш. Иброҳимов тузган «Тақвим» (1871), даврий нашрлар, «Острог инжили» (1581), «Арифметика» (1703), «9немис инжили» (1489), «Шарқ қутубхонаси» (1697) ва бошқалар мавжуд. Ўзбек адабиётининг йирик вакиллари Чўлпон, Фитрат, Абдулла Қодирий, Усмон Носир, Ғафур Ғулом, Абдулла Қаҳҳор ва бошқаларнинг ҳаётлигида илк бор нашр этилган асарлари катта аҳамиятга эга. Кутубхона ҳар йили фондини бутлашнинг турли манбаларидан ўртача 15—20 минг нусха нашрлар олади.

Кутубхона республикада нашр этиладиган асарларнинг 2 назорат нусхасини олади. 2003 йилдан хорижий даврий нашрлар обунаси учун (у хоҳ қоғозда, хоҳ электрон кўринишида бўлсин) валюта маблағи билан таъминланган. 1956 йилдан Халқаро китоб айирбошлаш ишлари, 30 мамлакат ва 150 дан ортиқ ташкилотлар билан кенг алоқалар йўлга қўйилган. Жумладан, Германия (жаҳоннинг 125 номдаги илмий журналларига обуна), АҚШ (диссертация авторефератлари ва бошқаларнинг электрон базасидан фойдаланиш) компаниялари билан алоқалар ўрнатилган. Кутубхона мутахассислари Халқаро конференция, семинарларда иштирок этади, хорижда малака оширади. Шунингдек, кутубхона мунтазам уюштириладиган Ўзбекистондаги Германия, АҚШ, Швейцария, Россия, Украина, Хитой, Япония, Эрон, Малайзия элчихоналари, халқаро жамғарма ва ташкилотлар (АҚШ элчихонаси Ахборот маркази, Жаҳон ва Осиё тараққиёт банки ваколатхоналари ва бошқалар) билан фаол ҳамкорлик қилади. Бу алоқалар кутубхона фондини тўлдириш, турли анжуманлар ўтказиш, китоб кўргазмалари, чет тилларни ўрганиш, малака алмашиш, маърифий ишларда иштирок этишда ҳамда кутубхонани техника билан жиҳозлаш, нодир нашрлар ва тўпламларни саклашда ўз самараларини бермоқда.

1998 йилдан кутубхоначилик жараёнларини автоматлаштириш, 1999 йилдан ватан ва чет эл нашрларига янги электрон каталог тузишга киришилган. 2000 йилда Ў.м.к.нинг 130 йиллиги кенг нишонланди. Кутубхона адабиётлар тарғиботининг турли анъанавий ва ноанъанавий шакл ва усулларидан унумли фойдаланади: китобрасмли кўргазмалар, адабий-бадиий композициялар, тасвирий санъат асарлари кўргазмалари ва бошқалар ташкил қилади. Йилига 30 номда методик библиография қўлланмалари, кўрсаткичлар, янги адабиётлар каталоги, йўриқнома қўлланмалари («Мустақил Ўзбекистоннинг муҳим ва унутилмас саналари тақвими», «Ўзбекистон Республикаси маданий ҳаёти кўриниши», «Кутубхоначилик дунёси», «Ўзбекистон маданияти ва санъати»га оид янги адабиётлар ва бошқалар) ва бошқалар нашр этади.

Ад.: Государственная библиотека Узбекистана имени Алишера Навои (1870—1970), Т., 1977; Корнилийцин А.И., Судьбм книг. Т., 1994; Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон миллий кутубхонаси (эслатма), Т., 2003.

Абдусалом Умаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.