Özbekiston milliy universiteti

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 38–40-b. — ziyouz.com

Özbekiston milliy universiteti ÖZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI, Mirzo Uluğbek nomidagi Özbekiston milliy universiteti (ÖzMU) — Özbekistondagi eng yirik oliy öquv yurti va ilmiy tekşiriş markazlaridan biri; Örta Osiyo va Qozoğistondagi birinçi unt. 1918 yil Turkiston xalq universiteti sifatida Toşkent şahrida taşkil etilgan. Turkiston xalq un-ti 1920 yildan Turkiston davlat unti, 1923 yildan Örta Osiyo davlat un-ti (SAGU), 1960 yildan Toşkent davlat un-ti (ToşDU) deb nomlangan. ÖzR Prezidentining 2000 yil 28 yanv.dagi farmoniga muvofiq, untga milliy un-t maqomi berildi va u hoz. nomi bilan ataldi. 1995 yil Mirzo Uluğbek nomi berilgan.

1920/21 öquv yili Turkiston untida tibbiyot, fizikamat., ijtimoiyiqtisodiy (ijtimoiy fanlar), tarixfilol., texnika, q.x., harbiy ftlar bölib, ularda 2969 talaba öqigan. Işçi va dehqonlarni, ayniqsa, mahalliy millat vakillarini untga kirişga tayyorlaş maqsadida uning huzuridagi işçilar fakulteti muhim rol öynadi. un-t yildanyilga kengayib bordi. 1924 yil ijtimoiy fanlar fti asosida mahalliy xöjalik va huquq fti tuzildi. Ba'zi ftlar birlaştirildi, ayrim ftlarda bir qança bölim va kafedralar oçildi. un-t mamlakatda Örta Osiyo va Qozoğiston uçun kadrlar tayyorlaşning asosiy markaziga aylandi. Özbek ziyolilarining tarkib topişida muhim rol öynadi. 20-y.larning 2-yarmidan untda ilmiy tekşiriş işlariga alohida ahamiyat berildi. 1929 yil aspirantura oçildi. un-t olimlari tomonidan xalq xöjaligi uçun muhim ahamiyatga ega bölgan kaşfiyotlar qilindi. Xususan, 1928 yil un-t olimi P.B. Grabovskiy. I.F. Belyanskiy bilan birgalikda elektron nur yordamida harakatdagi tasvirni bir joydan boşqa joyga uzatadigan va qabul qiladigan «radiotelefot» apparatini yaratdilar. 1928y.dan un-t ftlari asosida mustaqil tarmoq intlar, jumladan, Örta Osiyo paxtaçilik inti, Örta Osiyo paxtaçilik va irrigatsiya politexnika instituti (hoz. Toşkent irrigatsiya va melioratsiya instituti), Örta Osiyo tibbiyot inti, Tojikiston q.x. instituti, Tojikiston agronomiyaped. inti, Turkmaniston zooveterinariya inti, Örta Osiyo irrigatsiya muhandislari va texniklari inti, Örta Osiyo geol.qidiruv inti, Örta Osiyo industrial instituti (hoz. Toşkent texnika universiteti), Örta Osiyo ipakçilik inti, Örta Osiyo moliyaiqtisod instituti (hoz. Toşkent iqtisodiyot universiteti) va boşqalar institut hamda ilmiy tekşiriş muassasalari tarkib topdi. 1931 yil untda biol., texnika, fizikamat., işçi ftlari işladi. 1935 yil tarix, tuproqşunoslikgeol.geogr. ftlari taşkil topdi. 1938 yil sirtqi bölim oçildi. 2-jahon uruşi (1939— 45)dan oldingi davrda un-t öqituvçilar tarkibi uni tugatgan milliy kadrlar (T.N.QoriNiyoziy, T.Z.Zohidov, T.A.Sorimsoqov, O.S.Sodiqov va boşqalar) hisobiga kengaydi. 1941 yil noyab.da ÖzDU (hoz. Samarqand universiteti) SAGUga qöşildi (1945 yil yana ajralib çiqdi). Filol. (1942), şarq (1944), geogr. (1945), geol. tuproqşunoslik (1945) ftlari taşkil etildi. 1943 yil apr.da aspirantura kengaytirilib, doktorantura oçildi. un-t olimlari 1943 yil Özbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasştnt taşkil topişi va rivojlanişida asosiy rol öynadilar. Keyingi yillarda un-t faoliyati yanada kengaydi, öquv jarayonlari takomillaşdi, i.t.lar yuksaldi. 1991 yil şarq va yuridik ftlari negizida Toşkent şarqşunoslik instituti, Toşkent yuridik instituti taşkil topdi. Untda 14 ft (fizika, mexanikamat., kimyo, biol.tuproqşunoslik, geogr., geol., özbek filol.si, xorijiy filol., jurnalistika, tarix, falsafa, ijtimoiy-siyosiy fanlar, iqtisodiyot, huquqşunoslik), ft maqomidagi tillar markazi, tayyorlov bölimi, 102 kafedra, Amaliy fizika ilmiy tekşiriş instituti, Oliy ped. instituti, Amaliy ekologiya va tabiatdan unumli foydalaniş ilmiy tekşiriş bölimi, botanika boği, 16 ilmiy lab., milliy qadriyatlar markazi faoliyat körsatadi. Şuningdek, öquv, öquvuslubiy, aspirantura, marketing, içki nazorat va monitoring, rejamoliya, hisob, kadrlar bölimlari, magistratura markazi, boş muhandis xizmati va boşqalar mavjud. Untda 3 mln. dan ortiq asarga ega 14 ta kutubxona (ulardan 13 tasi ftlar qoşida) faoliyat körsatadi. Kutubxonada toşbosma va nodir qölyozmalar fondi bor.

Unt 34 ta'lim yönalişi böyiça bakalavrlar, 108 mutaxassislik böyiça magistrlar tayyorlaydi. 68 mutaxassislik böyiça aspirantura, 20 mutaxassislik böyiça doktorantura mavjud. 2005 yil 164 aspirant, 16 doktorant, 127 tadqiqotçi ilmiy tekşiriş olib bordi, 14 ixtisoslaşgan kengaş (9 drlik va 5 nomzodlik) 30 mutaxassislik böyiça faoliyat körsatadi. 2004/05 öquv yili untda 10250 talaba ta'lim oldi, 1059 prof.öqituvçi, jumladan, 136 fan d-ri va prof., 387 fan nomzodi va dotsent işladi. un-t prof. öqituvçilari orasida ÖzR Fanlar akademiyasining akad.lari (A.A.Abduvahobov, J.A. Azimov, T.A.Azlarov, Ş.A.Alimov, Ş.A.Ayupov, T.N.Dolimov, T.J.Jörayev, T.S.Yöldoşboyev, A.T.Mamadalimov, J.A.Musayev, M.M.Musaxonov, A.R.Muhammadjonov, T.M. Möminov, N.A.Parpiyev, S.Ş.Raşidova, M.Salohiddinov, Ş.I.Solihov, N.Yu.Sotimov, B.O.Toşmuhamedov, S.Ş.Şermuhamedov va boşqalar) bor. Untda muhim fan tarmoqlari böyiça ilmiy maktab va yönalişlar yaratildi. Xususan, un-t olimlarining mat. va mexanika (V.I.Romanovskiy, T.A. Sarimsoqov,

S.H. Sirojidsinov, Ş.Q. Farmonov, T.A.Azlarov, M.S. Salohiddinov, Ş.A. Ayupov, Ş.O.Alimov, M.T.Örozboyev, A.Begmatov), fizika (S.V.Starodubsev, O. Xolmuhamedov, Ş.Otajonov, S.U. Umarov, R.X.Mallin, kimyo (O.S.Sodiqov, R.Tillayev, K.S.Ahmedov, Ö.N.Musayev, S.Ş.Raşidova, Ş.T.Tolipov), biol. (Ye.P.Korovin, T.Z.Zohidov, A.T.Tölaganov, A.Vahobov), tuproqşunoslik va agrokimyo (S.N.Rijov, X.A.Abdullayev), biokimyo va biofizika (Yo.X.Töraqulov), baland toğlarni özlaştiriş (I.A.Raykova), genetika (JA.Musayev), geol. (A.S.Uklonskiy, O.I.Islomov, T.N.Dolimov), geogr. (L.N.Korjenevskiy, A.Soliyev, Z.M.Akramov, H. H. Hasanov), falsafa (A.T. Ayupov, K.S.Sodiqov, E.Yusupov, S. Şermuhamedov, J.M.Boboyev, I.Rahimov), tarix (V.V.Bartold, A.A.Semyonov), huquqşunoslik (H. S.Sulaymonova, O.E.Eşonov, Ş.Z.Örazayev), şarqşunoslik (Ş.Şomuhamedov), filol. (Ğ.K.Karimov, O.Şarafiddinov, S.D. Dolimov, A.Ğ.Ğulomov, L.P.Qayumov, B.Qosimov, U.Normatov, A.Abduazizov, Ş.Rahmatullayev), psixologiya (E.Ğoziyev), sotsiologiya (N.Aliqoriyev) sohasidagi tadqiqotlari maşhur.

Unt taşkil topgandan beri 110 mingdan ortiq mutaxassis tayyorlandi (2005). Untda taniqli şoir va yozuvçilardan Oybek, M.Avezov, A.Qahhor, A.Muxtor, P.Qodirov, O.Yoqubov, Ö.Hoşimov, Özbekiston Qahramonlari O.Şarafiddinov, A.Oripov, E.Vohidov va boşqalar öqigan.

Untda «ÖzMU xabarlari» jur. (1997) va «Milliy universitet» gaz. (1918) çiqadi. un-t öz bosmaxonasiga ega bölib, unda har yili prof,öqituvçilarning 100 dan ortiq ilmiy asar va öquv metodik adabiyotlari naşr etiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎЗБЕКИСТОН МИЛЛИЙ УНИВЕРСИТЕТИ, Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон миллий университети (ЎзМУ) — Ўзбекистондаги энг йирик олий ўқув юрти ва илмий текшириш марказларидан бири; Ўрта Осиё ва Қозоғистондаги биринчи унт. 1918 йил Туркистон халқ университети сифатида Тошкент шаҳрида ташкил этилган. Туркистон халқ ун-ти 1920 йилдан Туркистон давлат унти, 1923 йилдан Ўрта Осиё давлат ун-ти (САГУ), 1960 йилдан Тошкент давлат ун-ти (ТошДУ) деб номланган. ЎзР Президентининг 2000 йил 28 янв.даги фармонига мувофиқ, унтга миллий ун-т мақоми берилди ва у ҳоз. номи билан аталди. 1995 йил Мирзо Улуғбек номи берилган.

1920/21 ўқув йили Туркистон унтида тиббиёт, физикамат., ижтимоийиқтисодий (ижтимоий фанлар), тарихфилол., техника, қ.х., ҳарбий фтлар бўлиб, уларда 2969 талаба ўқиган. Ишчи ва деҳқонларни, айниқса, маҳаллий миллат вакилларини унтга киришга тайёрлаш мақсадида унинг ҳузуридаги ишчилар факультети муҳим роль ўйнади. ун-т йилданйилга кенгайиб борди. 1924 йил ижтимоий фанлар фти асосида маҳаллий хўжалик ва ҳуқуқ фти тузилди. Баъзи фтлар бирлаштирилди, айрим фтларда бир қанча бўлим ва кафедралар очилди. ун-т мамлакатда Ўрта Осиё ва Қозоғистон учун кадрлар тайёрлашнинг асосий марказига айланди. Ўзбек зиёлиларининг таркиб топишида муҳим роль ўйнади. 20-й.ларнинг 2-ярмидан унтда илмий текшириш ишларига алоҳида аҳамият берилди. 1929 йил аспирантура очилди. ун-т олимлари томонидан халқ хўжалиги учун муҳим аҳамиятга эга бўлган кашфиётлар қилинди. Хусусан, 1928 йил ун-т олими П.Б. Грабовский. И.Ф. Белянский билан биргаликда электрон нур ёрдамида ҳаракатдаги тасвирни бир жойдан бошқа жойга узатадиган ва қабул қиладиган «радиотелефот» аппаратини яратдилар. 1928й.дан ун-т фтлари асосида мустақил тармоқ интлар, жумладан, Ўрта Осиё пахтачилик инти, Ўрта Осиё пахтачилик ва ирригация политехника институти (ҳоз. Тошкент ирригация ва мелиорация институти), Ўрта Осиё тиббиёт инти, Тожикистон қ.х. институти, Тожикистон агрономияпед. инти, Туркманистон зооветеринария инти, Ўрта Осиё ирригация муҳандислари ва техниклари инти, Ўрта Осиё геол.қидирув инти, Ўрта Осиё индустриал институти (ҳоз. Тошкент техника университети), Ўрта Осиё ипакчилик инти, Ўрта Осиё молияиқтисод институти (ҳоз. Тошкент иқтисодиёт университети) ва бошқалар институт ҳамда илмий текшириш муассасалари таркиб топди. 1931 йил унтда биол., техника, физикамат., ишчи фтлари ишлади. 1935 йил тарих, тупроқшуносликгеол.геогр. фтлари ташкил топди. 1938 йил сиртқи бўлим очилди. 2-жаҳон уруши (1939— 45)дан олдинги даврда ун-т ўқитувчилар таркиби уни тугатган миллий кадрлар (Т.Н.ҚориНиёзий, Т.З.Зоҳидов, Т.А.Соримсоқов, О.С.Содиқов ва бошқалар) ҳисобига кенгайди. 1941 йил нояб.да ЎзДУ (ҳоз. Самарқанд университети) САГУга қўшилди (1945 йил яна ажралиб чиқди). Филол. (1942), шарқ (1944), геогр. (1945), геол. тупроқшунослик (1945) фтлари ташкил этилди. 1943 йил апр.да аспирантура кенгайтирилиб, докторантура очилди. ун-т олимлари 1943 йил Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясштнт ташкил топиши ва ривожланишида асосий роль ўйнадилар. Кейинги йилларда ун-т фаолияти янада кенгайди, ўқув жараёнлари такомиллашди, и.т.лар юксалди. 1991 йил шарқ ва юридик фтлари негизида Тошкент шарқшунослик институти, Тошкент юридик институти ташкил топди. Унтда 14 фт (физика, механикамат., кимё, биол.тупроқшунослик, геогр., геол., ўзбек филол.си, хорижий филол., журналистика, тарих, фалсафа, ижтимоий-сиёсий фанлар, иқтисодиёт, ҳуқуқшунослик), фт мақомидаги тиллар маркази, тайёрлов бўлими, 102 кафедра, Амалий физика илмий текшириш институти, Олий пед. институти, Амалий экология ва табиатдан унумли фойдаланиш илмий текшириш бўлими, ботаника боғи, 16 илмий лаб., миллий қадриятлар маркази фаолият кўрсатади. Шунингдек, ўқув, ўқувуслубий, аспирантура, маркетинг, ички назорат ва мониторинг, режамолия, ҳисоб, кадрлар бўлимлари, магистратура маркази, бош муҳандис хизмати ва бошқалар мавжуд. Унтда 3 млн. дан ортиқ асарга эга 14 та кутубхона (улардан 13 таси фтлар қошида) фаолият кўрсатади. Кутубхонада тошбосма ва нодир қўлёзмалар фонди бор.

Унт 34 таълим йўналиши бўйича бакалаврлар, 108 мутахассислик бўйича магистрлар тайёрлайди. 68 мутахассислик бўйича аспирантура, 20 мутахассислик бўйича докторантура мавжуд. 2005 йил 164 аспирант, 16 докторант, 127 тадқиқотчи илмий текшириш олиб борди, 14 ихтисослашган кенгаш (9 дрлик ва 5 номзодлик) 30 мутахассислик бўйича фаолият кўрсатади. 2004/05 ўқув йили унтда 10250 талаба таълим олди, 1059 проф.ўқитувчи, жумладан, 136 фан д-ри ва проф., 387 фан номзоди ва доцент ишлади. ун-т проф. ўқитувчилари орасида ЎзР Фанлар академиясининг акад.лари (А.А.Абдуваҳобов, Ж.А. Азимов, Т.А.Азларов, Ш.А.Алимов, Ш.А.Аюпов, Т.Н.Долимов, Т.Ж.Жўраев, Т.С.Йўлдошбоев, А.Т.Мамадалимов, Ж.А.Мусаев, М.М.Мусахонов, А.Р.Муҳаммаджонов, Т.М. Мўминов, Н.А.Парпиев, С.Ш.Рашидова, М.Салоҳиддинов, Ш.И.Солиҳов, Н.Ю.Сотимов, Б.О.Тошмуҳамедов, С.Ш.Шермуҳамедов ва бошқалар) бор. Унтда муҳим фан тармоқлари бўйича илмий мактаб ва йўналишлар яратилди. Хусусан, ун-т олимларининг мат. ва механика (В.И.Романовский, Т.А. Саримсоқов,

С.Ҳ. Сирожидцинов, Ш.Қ. Фармонов, Т.А.Азларов, М.С. Салоҳиддинов, Ш.А. Аюпов, Ш.О.Алимов, М.Т.Ўрозбоев, А.Бегматов), физика (С.В.Стародубцев, О. Холмуҳамедов, Ш.Отажонов, С.У. Умаров, Р.Х.Маллин, кимё (О.С.Содиқов, Р.Тиллаев, К.С.Аҳмедов, Ў.Н.Мусаев, С.Ш.Рашидова, Ш.Т.Толипов), биол. (Е.П.Коровин, Т.З.Зоҳидов, А.Т.Тўлаганов, А.Ваҳобов), тупроқшунослик ва агрокимё (С.Н.Рижов, Х.А.Абдуллаев), биокимё ва биофизика (Ё.Х.Тўрақулов), баланд тоғларни ўзлаштириш (И.А.Райкова), генетика (ЖА.Мусаев), геол. (А.С.Уклонский, О.И.Исломов, Т.Н.Долимов), геогр. (Л.Н.Корженевский, А.Солиев, З.М.Акрамов, Ҳ. Ҳ. Ҳасанов), фалсафа (А.Т. Аюпов, К.С.Содиқов, Э.Юсупов, С. Шермуҳамедов, Ж.М.Бобоев, И.Раҳимов), тарих (В.В.Бартольд, А.А.Семёнов), ҳуқуқшунослик (Ҳ. С.Сулаймонова, О.Э.Эшонов, Ш.З.Ўразаев), шарқшунослик (Ш.Шомуҳамедов), филол. (Ғ.К.Каримов, О.Шарафиддинов, С.Д. Долимов, А.Ғ.Ғуломов, Л.П.Қаюмов, Б.Қосимов, У.Норматов, А.Абдуазизов, Ш.Раҳматуллаев), психология (Э.Ғозиев), социология (Н.Алиқориев) соҳасидаги тадқиқотлари машҳур.

Унт ташкил топгандан бери 110 мингдан ортиқ мутахассис тайёрланди (2005). Унтда таниқли шоир ва ёзувчилардан Ойбек, М.Авезов, А.Қаҳҳор, А.Мухтор, П.Қодиров, О.Ёқубов, Ў.Ҳошимов, Ўзбекистон Қаҳрамонлари О.Шарафиддинов, А.Орипов, Э.Воҳидов ва бошқалар ўқиган.

Унтда «ЎзМУ хабарлари» жур. (1997) ва «Миллий университет» газ. (1918) чиқади. ун-т ўз босмахонасига эга бўлиб, унда ҳар йили проф,ўқитувчиларнинг 100 дан ортиқ илмий асар ва ўқув методик адабиётлари нашр этилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.