Özbekiston qöğirçoq teatri
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 98–99-b. — ziyouz.com
Özbekiston qöğirçoq teatri ÖZBEKISTON QÖĞIRÇOQ TEATRI, Respublika qöğirçoq teatri — respublika maqomidagi yetakçi davlat qöğirçoq teatri. Rasman öz faoliyatini 1939 yil noyabr oyidan boşlagan. Ungaça Xalq qöğirçoqbozi Pölatjon Doniyorov rahbarligida kiçik truppa taşkil topgan. 1937 yil Pölatjon Doniyorov, Tillaxon Matyoqubov, Ğafurjon Mirzarahimov va Mirzakarim Ğafurov kabi qöqonlik qöğirçoqbozlar bilan hamkorlikda S. Abdullaning «Saltanat» pyesasini sahnalaştirib, Moskvada ötgan özbek san'ati dekadasida körsatgan. Davlat qöğirçoq teatriga asos solgan P. Doniyorov, S.A. Urazova, Ye.G.Podgurskayalar özbek xalq qöğirçoq teatri an'analari va rus qöğirçoq teatri tajribalariga suyanganlar. Jamoa öz işini bolalar teatri sifatida boşlagan bölsada, 2-jahon uruşi davrida katta yoşdagi tomoşabinlarga ham xizmat qilgan. Vatanparvarlik mavzuidagi konsert va parodiyalar qatorida «Davron» (A.Bobojonov), «Nasriddinning sarguzaştlari» (Yu. Arbat), «Ali kiçkina» (Ğayratiy), «Sirli örmon» (Ye.Şvars), «Ur, töqmoq» (S.Preobrajenskiy) kabi xalq ommasining kuçqudrati, hayotbaxşlikni tarğib etuvçi spektakllar yaratildi. Teatr asta-sekin özbek mualliflari bilan işlaşga ham e'tibor kuçaytira bordi. 50-y.larda yaratilgan «Örmonda» (Ğayratiy), «Sehrli qutiça» (R.Botirov, A.Lelyavskiy), «Ziyod botir» (N. Habibullayev), «Töti va Qumri» (M.Muhamedov), «Örmondagi hodisa» (S.Abduqahhor) kabi spektakllar şu hamkorlik samarasidir.
Ayniqsa, «Aldarkösa» spektakli e'tiborli böldi. Jamoa spektakllardagi uyğunlik, qöğirçoq yasaş va ularni öynatiş uslubini mukammallaştiriş masalasiga köproq e'tibor bera boşlaydi. Teatr «Rahim va qönğiz» (A.Boboxonov, A. Qobulov), «Alijon va Valijon» (S. Abduqahhor), «Temir bola» (Yo.Xöjayev) va boşqalar spektakllar bilan boyidi. 1969 yil 15—20 sentyabrda Örta Osiyoning Toşkentda ötkazilgan 1festivalida teatr «Semurğ» (Zulfiya va S.Somova), «Qoyil, Çiyovjon» (Ye.Çepovetskiy) spektakllari bilan qatnaşib yaxşi baho oladi. «Qirol tiktak» (Ye. Xöjayev), «Fotimaning sarguzaştlari» (N. Habibullayev), «Dangasaning holi voy» (L. Mahmudov), «Ovdagi hodisa» (X.Rahmatullayev va T.Mahramov) kabi spektakllar teatr izlanişlarining samarasi böldi. 1966 yil teatr qoşida 2 yillik teatrstudiya taşkil etilgan; uni tugatganlar Andijon qöğirçoq teatriga asos solganlar. Öz yutuqlarini Birma (1972), Pokiston (1975) va Hindistonda (1977) namoyiş etgan. 1976 yil Moskvada 8 ta spektakl körsatgan.
1979 yil 25 oktyabrda teatr muhtaşam zamonaviy binoga köçdi. Bino «Oygul va Baxtiyor» (H.Olimjon dostoni, Zulfiya va S.Somova inssenirovkasi) spektakli bilan oçildi va şu yili Osiyo mamlakatlari qöğirçoq teatrlarining 1-xalqaro festivali bölib ötdi. Festivalda qögirçoqboz S. Obrazsov ham qatnaşdi.
80-y.lar boş rej. I.Yoqubov, boş rassom V. Akudin, qöğirçoq yasovçi ustalar V.Sagadayeva, S.Straşnov rahbarligi hamda M.Ğulomova, T.Mahramov, T.Rahmonberdiyev, M.Bobojonov, V.Kalyadin, V.Borisov kabi aktyorlar iştirokida «Kul, kulaver, Oyxon» (Hamzaning «Maysaraning işi» asari asosida), «Semurğ — baxt quşi» (Zulfiya, S.Somova), «Kenja qiz» (M.Xalil), «Sehrli kiyik» (A.Qobulov), «Ötkir şohli buzoqça» (R.Farhodiy), «Temirçi va malika haqida ertak» (Isfandiyor) kabi rangbarang ertak spektakllar maydonga keldi. Teatr kattalar uçun ham «Xoakin Muryettaning yulduzi va ölimi» (Pablo Neruda poemasi asosida), «Kaçal Polvon qildi jang — faşist xoli böldi tang» (N.Rözimuhamedov), «Agent 00» (G.Borovik) kabi asarlarni sahnalaştirdi. 1988 yil Hindiston böylab ingliz va hindiy tillarida
«Sehrli törqovoq» (Ya.Xaimov), «Fotimaning sarguzaştlari» (N.Habibullayev), «Senimi, böri, şoşmay tur!» (L.Xayt) spektakllarini namoyiş etdi. «Paxtaoy» (V.Borisov), «Nasriddinning 41 paşşasi» (Z.A'lam), «Sehrli harflar oroli» (H.Imomberdiyev) kabi yangi spektakllar sahnalaştirildi.
Mustaqillikdan söng teatr yangi ijtimoiy şaroitda bolalarga xizmat qilişdan taşqari mamlakatimizda boşqa endi şakllana boşlagan qöğirçoq teatrlariga yaqindan yordam berdi. «Karvonsaroy» (I.Lukyanova), «Ur, töqmoq» (S.Preobrajenskiy), «Baxt axtargan Hasan» (Ye.Speranskiy), «Çodir jamol» (Ş.Yusupov), «Nöxot bola» (H. Imomberdiyev), «Issumbosi» (yapon ertagi asosida N. Normatov va Ş.Yusupov pyesasi) va boşqalar spektakllar an'anaviy teatr vositalari asosida yaratildi.
«Alpomiş» dostonining 1000 yilligiga bağişlangan «Qanotli odamlar» (N.Tölaxöjayev), Navoiy yubileyiga atab «Lison uttayr» (X.Rasul), «Şum bolaning sarguzaştlari» va «Yana Andersen» (Ğ.Ğulom va G.Andersen asarlari asosida) va boşqalar — keyingi yillar mahsuli. Samarqand festivali (1991, 2000), şuningdek,Turkiya (1994), Pokiston (1994, 1996, 2004) va Misrda (2004) ötgan xalqaro festivallarda, AQŞ, Germaniya, Rossiya va boşqalar mamlakatlarda özining eng sara asarlarini namoyiş etdi. Teatr 2 til (özbek, rus) da ijod qiladi. Jamoa UNIMA (Xalqaro qöğirçoq teatrlari ittifoqi)ning a'zosi. Qöğirçoq ustalaridan V.Sagadayeva, L. Yuryeva, N.Mirzaahmedova, butafor — R.Ibrohimova, aktyorlardan Özbekistonda xizmat körsatgan artist M. Egamnazarova, K.Jabborova, E.Mirzohidov, R.Dehqonboyev, G.Xoroşovseva, V.Yusupova, N.Ustyukina, G.Borodin, rej. D.Yöldoşeva kabilarning xizmatlari alohida. Teatrning boş rej.i — Maryam Aşurova, boş rassom — M.Ivanyan.
Muhsin Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЗБЕКИСТОН ҚЎҒИРЧОҚ ТЕАТРИ, Республика қўғирчоқ театри — республика мақомидаги етакчи давлат қўғирчоқ театри. Расман ўз фаолиятини 1939 йил ноябрь ойидан бошлаган. Унгача Халқ қўғирчоқбози Пўлатжон Дониёров раҳбарлигида кичик труппа ташкил топган. 1937 йил Пўлатжон Дониёров, Тиллахон Матёқубов, Ғафуржон Мирзараҳимов ва Мирзакарим Ғафуров каби қўқонлик қўғирчоқбозлар билан ҳамкорликда С. Абдулланинг «Салтанат» пьесасини саҳналаштириб, Москвада ўтган ўзбек санъати декадасида кўрсатган. Давлат қўғирчоқ театрига асос солган П. Дониёров, С.А. Уразова, Е.Г.Подгурскаялар ўзбек халқ қўғирчоқ театри анъаналари ва рус қўғирчоқ театри тажрибаларига суянганлар. Жамоа ўз ишини болалар театри сифатида бошлаган бўлсада, 2-жаҳон уруши даврида катта ёшдаги томошабинларга ҳам хизмат қилган. Ватанпарварлик мавзуидаги концерт ва пародиялар қаторида «Даврон» (А.Бобожонов), «Насриддиннинг саргузаштлари» (Ю. Арбат), «Али кичкина» (Ғайратий), «Сирли ўрмон» (Е.Шварц), «Ур, тўқмоқ» (С.Преображенский) каби халқ оммасининг кучқудрати, ҳаётбахшликни тарғиб этувчи спектакллар яратилди. Театр аста-секин ўзбек муаллифлари билан ишлашга ҳам эътибор кучайтира борди. 50-й.ларда яратилган «Ўрмонда» (Ғайратий), «Сеҳрли қутича» (Р.Ботиров, А.Лелявский), «Зиёд ботир» (Н. Ҳабибуллаев), «Тўти ва Қумри» (М.Муҳамедов), «Ўрмондаги ҳодиса» (С.Абдуқаҳҳор) каби спектакллар шу ҳамкорлик самарасидир.
Айниқса, «Алдаркўса» спектакли эътиборли бўлди. Жамоа спектакллардаги уйғунлик, қўғирчоқ ясаш ва уларни ўйнатиш услубини мукаммаллаштириш масаласига кўпроқ эътибор бера бошлайди. Театр «Раҳим ва қўнғиз» (А.Бобохонов, А. Қобулов), «Алижон ва Валижон» (С. Абдуқаҳҳор), «Темир бола» (Ё.Хўжаев) ва бошқалар спектакллар билан бойиди. 1969 йил 15—20 сентябрда Ўрта Осиёнинг Тошкентда ўтказилган 1фестивалида театр «Семурғ» (Зулфия ва С.Сомова), «Қойил, Чиёвжон» (Е.Чеповецкий) спектакллари билан қатнашиб яхши баҳо олади. «Қирол тиктак» (Е. Хўжаев), «Фотиманинг саргузаштлари» (Н. Ҳабибуллаев), «Дангасанинг ҳоли вой» (Л. Маҳмудов), «Овдаги ҳодиса» (Х.Раҳматуллаев ва Т.Маҳрамов) каби спектакллар театр изланишларининг самараси бўлди. 1966 йил театр қошида 2 йиллик театрстудия ташкил этилган; уни тугатганлар Андижон қўғирчоқ театрига асос солганлар. Ўз ютуқларини Бирма (1972), Покистон (1975) ва Ҳиндистонда (1977) намойиш этган. 1976 йил Москвада 8 та спектакль кўрсатган.
1979 йил 25 октябрда театр муҳташам замонавий бинога кўчди. Бино «Ойгул ва Бахтиёр» (Ҳ.Олимжон достони, Зулфия ва С.Сомова инсценировкаси) спектакли билан очилди ва шу йили Осиё мамлакатлари қўғирчоқ театрларининг 1-халқаро фестивали бўлиб ўтди. Фестивалда қўгирчоқбоз С. Образцов ҳам қатнашди.
80-й.лар бош реж. И.Ёқубов, бош рассом В. Акудин, қўғирчоқ ясовчи усталар В.Сагадаева, С.Страшнов раҳбарлиги ҳамда М.Ғуломова, Т.Маҳрамов, Т.Раҳмонбердиев, М.Бобожонов, В.Калядин, В.Борисов каби актёрлар иштирокида «Кул, кулавер, Ойхон» (Ҳамзанинг «Майсаранинг иши» асари асосида), «Семурғ — бахт қуши» (Зулфия, С.Сомова), «Кенжа қиз» (М.Халил), «Сеҳрли кийик» (А.Қобулов), «Ўткир шоҳли бузоқча» (Р.Фарҳодий), «Темирчи ва малика ҳақида эртак» (Исфандиёр) каби рангбаранг эртак спектакллар майдонга келди. Театр катталар учун ҳам «Хоакин Мурьеттанинг юлдузи ва ўлими» (Пабло Неруда поэмаси асосида), «Качал Полвон қилди жанг — фашист холи бўлди танг» (Н.Рўзимуҳамедов), «Агент 00» (Г.Боровик) каби асарларни саҳналаштирди. 1988 йил Ҳиндистон бўйлаб инглиз ва ҳиндий тилларида
«Сеҳрли тўрқовоқ» (Я.Хаимов), «Фотиманинг саргузаштлари» (Н.Ҳабибуллаев), «Сеними, бўри, шошмай тур!» (Л.Хайт) спектаклларини намойиш этди. «Пахтаой» (В.Борисов), «Насриддиннинг 41 пашшаси» (З.Аълам), «Сеҳрли ҳарфлар ороли» (Ҳ.Имомбердиев) каби янги спектакллар саҳналаштирилди.
Мустақилликдан сўнг театр янги ижтимоий шароитда болаларга хизмат қилишдан ташқари мамлакатимизда бошқа энди шакллана бошлаган қўғирчоқ театрларига яқиндан ёрдам берди. «Карвонсарой» (И.Лукьянова), «Ур, тўқмоқ» (С.Преображенский), «Бахт ахтарган Ҳасан» (Е.Сперанский), «Чодир жамол» (Ш.Юсупов), «Нўхот бола» (Ҳ. Имомбердиев), «Иссумбоси» (япон эртаги асосида Н. Норматов ва Ш.Юсупов пьесаси) ва бошқалар спектакллар анъанавий театр воситалари асосида яратилди.
«Алпомиш» достонининг 1000 йиллигига бағишланган «Қанотли одамлар» (Н.Тўлахўжаев), Навоий юбилейига атаб «Лисон уттайр» (Х.Расул), «Шум боланинг саргузаштлари» ва «Яна Андерсен» (Ғ.Ғулом ва Г.Андерсен асарлари асосида) ва бошқалар — кейинги йиллар маҳсули. Самарқанд фестивали (1991, 2000), шунингдек,Туркия (1994), Покистон (1994, 1996, 2004) ва Мисрда (2004) ўтган халқаро фестивалларда, АҚШ, Германия, Россия ва бошқалар мамлакатларда ўзининг энг сара асарларини намойиш этди. Театр 2 тил (ўзбек, рус) да ижод қилади. Жамоа УНИМА (Халқаро қўғирчоқ театрлари иттифоқи)нинг аъзоси. Қўғирчоқ усталаридан В.Сагадаева, Л. Юрьева, Н.Мирзааҳмедова, бутафор — Р.Иброҳимова, актёрлардан Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артист М. Эгамназарова, К.Жабборова, Э.Мирзоҳидов, Р.Деҳқонбоев, Г.Хорошовцева, В.Юсупова, Н.Устюкина, Г.Бородин, реж. Д.Йўлдошева кабиларнинг хизматлари алоҳида. Театрнинг бош реж.и — Марьям Ашурова, бош рассом — М.Иваньян.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.